РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА АХБОРОТ МАҲСУЛОТИ ВА ХИЗМАТЛАРИНИНГ ТУТГАН ЎРНИ ВА МОҲИЯТИ

Аннотация

Digital economy is a new concept in economic circulation. The article analyzes and classifies the main subjects of the market of information products and services, the penetration of the Internet of Things market. The author also determined the level of development of the digital economy using several indicators. Keywords: digital economy, digital indices, digital technologies, ICT, platforms, e-business, Internet of things, ecosystem. КИРИШ Рақамли иқтисодиётни янги хизмат турлари пайдо бўлиши ва уларнинг ЯИМдаги улуши ўсиши, янги бизнес-моделлар, Интернет тармоғида бизнес олиб борадиган компаниялар капиталлашувига, фойдаланувчилар – контент истеъмолчилари, қатнашчилар сонига, бозорда агрегаторлар ва янги турдаги бошқа компаниялар пайдо бўлишига ва рақобат кураши характерининг ўзгаришига боғлиқлик тавсифлайди. Ишлаб чиқариш циклига Саноат 4.0 технологияларини жорий қилиш, қиймат яратишнинг горизонтал занжирларини қисқартириш, мослаштирилган маҳсулот ва хизматларга ўтиш, персонификация қилинган хизмат кўрсатиш, инновациялар ҳаётийлик дастурининг қисқариши ва янги технологияларни башорат қилиш қийинлиги муҳим аҳамиятга эга. Рақамли иқтисодиёт белгилари қаторига шунингдек, истеъмолчилар онгида маҳсулот (хизмат) ҳақида фикр шакллантиришда ижтимоий тармоқлар ролининг ўсиб бориши, жамоавий онгдан фойдаланишга имкон берадиган янги технологиялар пайдо бўлишини, моддий ресурслардан биргаликда фойдаланишни, дропшиппинг модели бўйича омборсиз ва сўровлар асосида бизнес юритишни, интеллектуал мулк учун янги лицензиялардан фойдаланишни, таълим муассасалари битирувчилари ваколатларининг парчаланиш тезлигини ва реал иш ўринларини ўз ичига олади. Жаҳон амалиётининг кўрсатишича, рақамли иқтисодиётнинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши, шу давлатдаги ривожланиш кўрсаткичларидан бири бўлиб WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON RAQAMLI IQTISODIYOT 143 ҳисобланади. Табиийки, бу кўрсаткич ривожланган мамлакатларда юқори. Жумладан рақамли иқтисодиётнинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши АҚШда – 10,9 фоизни, Хитойда – 10 фоизни, Ҳиндистонда – 5,5 фоизни ташкил этгани ҳолда, Ўзбекистонда 2 фоиздан ҳам ошмайди. Ушбу соҳани ривожлантириш ҳозирги замон талабига айланиб бормоқда. Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш Ўзбекистон учун, унинг дунё миқёсидаги рақобатбардошлигини белгилаб берадиган муҳим, стратегик аҳамиятга эга вазифа бўлиб, бу давлатимизга ушбу соҳани ривожлантириш учун зарур бўлган шарт-шароитларни яратиб бериш, бу жараённи рағбатлантириш зарурлигини кўзда тутади. Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш учун имкониятлар, шарт-шароитлар етарлича, бироқ ривожланиш босқичи жуда секин бормоқда. Бунга сабаб бўлаётган бир қанча омиллар мавжуд бўлиб, уларнинг энг асосийлари интернет тезлиги ва сифатининг пастлиги, кўплаб соҳаларда монополияларнинг мавжудлиги, ахборот технологиялари соҳасидаги қонунчиликнинг етарли даражада такомиллашмаганлиги, компьютер саводхонлиги даражасининг пастлиги, ахборот технологиялари мутахассисларининг етишмаслиги, ахборот технологиялари хавфсизлигининг етарли даражада эмаслигидир. AДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Саноатлаштиришдан кейинги жамиятда рақамли иқтисодиётнинг бошланғич функционал хусусиятлари шаклланди. Бу каби ўзгаришлар даврида яшаган Гарвард университетининг профессори Д.Белл “The coming of Post- Industrial Society” (1974) асарида саноатлаштиришдан кейинги жамиятнинг бир қатор ўзига хос хусусиятларини санаб ўтди: - маҳсулот ишлаб чиқаришдан хизматлар иқтисодиётига ўтиш; - бандлик таркибидаги касбий ва техник синфнинг устунлиги; - олимлар ва муҳандисларнинг тобора катта роль ўйнаши; - инновацион сиёсат юргизиш манбаи сифатида назарий билимлар устунлиги; - технология ва технологик баҳолашнинг алоҳида аҳамияти; - янги "интеллектуал технологиялар" пайдо бўлиши. Ушбу хусусиятлар йиллар ўтган сари иқтисодиётнинг барча тармоқларида ўз ифодасини топмоқда. Д.Белл томонидан қайд этилган хусусиятлар орасида товар ишлаб чиқаришдан иккинчи хизматлар иқтисодиётига ўтиши ҳамда янги интеллектуал технология ва технологик баҳолашнинг алоҳида ўрни ўзига хосликка эга. Людинг фон Берталанфи тизимлар умумий назариясига мувофиқ, ҳар бир “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7 -SON WWW.INFOCOM.UZ 144 RAQAMLI IQTISODIYOT тизим жараёнлар ва тескари алоқаларни ўзгартирадиган кириш ва чиқишга эга бўлади. Агар «Саноат 4.0» атамасининг мазмунини тизимлар назарияси тилида тушунтирдиган бўлсак, бунда қуйидагини тушуниш керак: «Саноат 4.0» бу – онлайн-технологиялар ёрдамида тизим бўғинлари (одамлар, машиналар, Data- марказлар) ўртасида рақамли шаклда маълумот алмашиниш зарурий элементи ҳисобланган ишлаб чиқариш жараёнлари занжиридан иборат тизимдир. “Рақамли иқтисодиёт” атамасини илмий амалиётга испаниялик ва америкалик социолог, ахборотлашган жамиятнинг етакчи тадқиқотчиси Мануел Кастелс томонидан киритилган. Бу борада у ўзининг “Ахборот даври: иқтисод, жамият ва маданият” номли уч жилдли монографиясини чоп этган1. Ҳозирги вақтга келиб, рақамли иқтисодиёт назарияси тўлалигича ҳали шаклланмаган в