Особенности организации финансовых отношений в инвестиционных фондах

Аннотация

In this article features of formation and use of financial resources of investment funds are raised, and also problems of formation and effective allocation of financial resources are investigated and recommendations and proposals for their elimination are developed. Калит сўзлар: молия бозори, фонд бозори, молия сектори, молиявий воситачилар, коллектив инвестициялаш институтлари, институционал инвесторлар, инвестиция фондлари, дивиденд, қатъий белгиланган харажатлар. Кириш Ушбу мақола мавзусининг долзарблиги қуйидагилар билан асосланади: биринчидан, ҳозирда мамлакатимиз миллий фонд бозори пул ресурсларини тақсимлаш ва қайта тақсимлашдек, яъни инвестицияларни самарали жалб этишдек муҳим вазифасини тўлиқ уддалай олмаяпти. Маълумки, жаҳон иқтисодиётида халқаро капитал ҳаракати кўп жиҳатдан мамлакатлар миллий фонд бозорининг ривожланиш даражасига бевосита боғлиқдир. Фикримизнинг далили сифатида айтишимиз мумкинки, ҳозирда хорижий давлатларда фонд бозори ёки қимматли қоғозлар бозорининг ЯИМдаги салмоғи сезиларли даражада ошиб бормоқда. Хусусан, 2017 йил бошига ушбу кўрсаткич АҚШда 37 фоизни, Японияда 35, Францияда 33, Италияда 32, Германияда 31, Жанубий Кореяда 24, Голландияда 23, Хитойда 19 фоизни ташкил этиб турган бир шароитда, мамлакатимизда бу кўрсаткич атиги бир фоизни ҳам ташкил этмайди. Бу эса, мамлакатга инвестицияларни самарали жалб этиш учун, аввало, миллий фонд бозорини ривожлантиришни ва институтционал инвесторларнинг фаолиятини такомиллаштиришни тақозо этади; иккинчидан, мамлакатимизда институционал инвестор сифатида фақатгина тижорат банклари ва қисман суғурта компаниялари молиявий секторнинг ривожланишига ҳисса қўшиб келмоқда. Инвестиция фондлари эса йилдан-йилга камайиб бориш тенденциясига эга бўлмоқда. Тараққий этган мамлакатларда молия бозорида инвестиция фондларининг турли кўринишларини фаоллиги ва уларни 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил аҳолининг бўш пул малағларини инвестицияларга айлантирувчи асосий институтлардан бири эканини кузатишимиз мумкин; учинчидан, Республикамизда инвесторларни қимматли қоғозлар бозорига жалб қилиш ва фонд бозорини фаоллаштириш бўйича харакатлар стратегияси доирасида “Ўзбекистон Республикаси молия бозорини ўрта муддатли ва узоқ муддатли истиқболда ривожлантириш концепцияси”[1]ни ишлаб чиқиш зарурлиги; тўртинчидан, Республикамиздаги инвестиция фонд (ИФ)ларининг тўлақонли фаолият юритиш механизмининг етарли эмаслиги, акционер жамиятлари фаолиятидаги муаммолар, фонд бозорининг етарли ривожланмаганлиги, аҳолининг молиявий саводхонлиги каби бир қатор ечимини кутаётган масалалар инвестиция фондларини ривожлантириш бўйича комплекс таъсирчан чора тадбирларни амалга оширишни тақозо этади. Шунинг учун ушбу йўналишдаги вазифаларни долзарб вазифалардан бири сифатида белгиланиши ҳамда ушбу соҳани ривожлантиришда бир қатор муаммоларнинг мавжудлиги бу йўналишда чуқур илмий тадқиқотларнинг олиб борилишини тақозо этади; бешинчидан, инвестиция фондлари молиявий муносабатларининг амалдаги ҳолати ҳамда хусусиятлари тегишли тарзда уч даражадаги муоммолар билан боғлиқдир: биринчи даража – молия тизими, унинг соҳа ва бўғинлари молиявий муносабатларини ташкил этиш ва самарали бошқаришни илмий мушоҳада этишдаги муаммолар; иккинчи даража – молия бозори ва унинг ривожланиш қонуниятларини тўғри тушунишдаги муаммолар; учинчи даража – инвестиция фондларининг коллектив инвестиция институти вакили ҳамда молия бозоридаги институционал инвесторлар бўғини сифатидаги фаолияти билан боғлиқ хусусиятларини тўғри англашдаги муаммолар. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Молиявий сектор, жумладан фонд бозори субъектлари қатори коллектив инвестициялаш институтларидан бири бўлган инвестиция фондларининг молиявий фаолиятини ташкил этишнинг умумназарий масалаларини иқтисодчи-олимлар, жумладан немис олими П. Штольте ҳам тадқиқотлар олиб борган. У инвестиция фондида инвесторнинг манфаатдорлигини, “қимматли қоғозлар бозорида инвестор бу ўз капитал қўйилмаларини хавфсизлигига, мумкин қадар ўз капитал қийматининг ўсишига, қимматли қоғозларни сотиб олиб, аввалом бор двиденд шаклида даромад олишга манфатдор шахсдир”[2] - деб эътироф этади. Фикримизча, у инвестиция фондларининг Германияга хос ташкилий моделларига урғу берган ҳолда инвесторнинг ҳимояланганлик даражасига алоҳида эътибор қаратган. Шунингдек, Джерри М. Розенбергнинг терминологик луғатларида инвестиция фондининг бир типи сифатида “ўзаро фонд (mutual fund) ёки ўзаро инвестиция фонди (mutual investment fund) – бу ўз акцияларини соф активларни жорий қиймати бўйича чиқаришга тайёр бўлган инвестиция компанияси бўлиб, акция қиймати жорий даврда фонддаги қимматли қоғозлар портфелини бозор қийматига боғлиқ бўлиб, улар одатда инвесторларга янгидан-янги акцияларни тавсия этади” дейилган. Шунингдек, кўпчилик ҳолларда амалиётда инвестиция фондларини (Investment fund), инвестиция компанияларининг (Investment company) синоним атамаси сифатида ҳам қабул қилишади. Шундай экан, “