Пути внедрения внутреннего аудита в систему корпоративного контроля

Аннотация

The article reveals the essence and role of internal audit in the system of corporate control, its functions, problems and possible directions for their solution. In addition, the article examines the feature of the modern corporate control system and the responsibilities of internal auditors. Калит сўзлар: корпоратив бошқарув, корпоратив назорат тизими, ички аудит: аудитор, инчки назорат хизмати, назорат тартиботлари. Кириш Жаҳон иқтисодиётига жадал суръатлар билан интеграциялашаётган Ўзбекистонда ҳозирги кунда халқаро молиявий ҳисоботлар ва аудит стандартларига ўтиш масалаларига алоҳида эътибор берилмоқда. Бугунги кунда инвесторлар ва тадбиркорлар корхона ҳамда ташкилотлар назоратига муҳим эътибор қаратишлари, компаниядаги ишлар ҳолати ҳақида аниқ ва холисона ахборотга эга бўлишлари керак. Бунинг учун корпоратив бошқарувнинг муҳим элементи бўлган корпоратив назорат тизими самарали фаолият юритиши керак. Ушбу тизим иш жараёнида корпоратив муносабатлар иштирокчиларининг манфаатлари мувозанатига эришиш учун зарур ҳисобланади. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналишлари бўйича ҳаракатлар стратегиясида “Халқаро иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш, шу жумладан етакчи халқаро ва хорижий молиявий институтлар билан алоқаларни кенгайтириш йўли билан, пухта ўйланган ташқи қарзлар сиёсатини амалга оширишни давом эттириш, жалб қилинган хорижий инвестициялар ва кредитлардан самарали фойдаланиш” вазифаси ҳам халқаро молиявий институтлар ва аудиторлик ташкилотлар билан ҳамкорликни йўлга қўйишни долзарб масалалар қаторига кўтармоқда [1]. Корпоратив назорат тизими белгиланган ички тартибга риоя этилишини текширишга жавобгар ва тегишли профессионал хатти-ҳаракат ва ҳалол № 4, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2017 йил ишбилармонлик амалиёти меъёрий ҳужжатларига риоя этилиш жиҳатлари устидан назоратни амалга оширувчи, компания бошқарув идораларига ҳисобдор малакали ички текширувчи ва назоратчилардан иборат бўлиши керак. Бундан ташқари, корпоратив назорат давомида текширувларга мустақил ташқи аудиторлар жалб этилиши мумкин, улар ташкилот ҳисоботларининг аудиторлик текшируви таҳлилини амалга ошириш ва умуман молиявий тизимнинг тегишли ҳолатини тасдиқлашлари керак. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ўзбекистонда бозор муносабатлари ривожланиши билан ички аудит хизмати фаолияти ички назоратнинг ривожланган шакли сифатида хўжалик юритувчи субъектларнинг корпоратив бошқарув тизимида ўта муҳим аҳамиятга эга бўлиб бормоқда. Ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар К.Б.Ахмеджанов, А.К.Ибрагимов, Р.Д.Дусмуратов, З.Т.Маматов, А.Х.Пардаев, М.М.Тулахўжаева, Б.А.Хасановнинг илмий асарларида ички аудитнинг илмий-услубий ва амалий жиҳатлари қисман ўз аксини топган. Иқтисодчи олим Е.Н. Макаренко корхона ва ташкилотларда ички аудит хизмати ташкил қилинишининг зарурати сифатида қуйидаги омилларни келтирган[5]: - ташкилот ташкилий-бошқарув тизимининг кўп табақалилиги; - корхона фаолияти миқёси кенгайиши ва унинг тури ўзгариши; - мутахассислар маслаҳатига талаб; - хорижий инвестициияларни жалб этиш эҳтиёжи; - акциядорлик жамиятлари мулкдорларининг менеджерлар ишини баҳолашга талаб ва ҳ.к. Шунингдек, иқтисод фанлари доктори К. Ахмеджанов ўзининг докторлик дессертация ишида қуйидаги таклифларни келтириб ўтган [2]: -ички аудит хизмати ёрдамида аудит ва молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш орқали акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарув тизимидаги принцип ва ёндашувларни тубдан ўзгартириш, қайта ташкил этиш ва такомиллаштириш имконияти яратилади. -ички назорат режалаштириш, ташкил этиш ва тартибга солиш, ҳисоб, таҳлил босқичларини ўз ичига олиши лозим. Ички назорат ва бухгалтерия ҳисоби назорати тизимларида ички аудит аҳамиятининг алоҳида ажратиб кўрсатилиши, иш жараёнини ташкил этишнинг илмий жиҳатдан асосланиши унинг самарадорлигини ошириш имконини беради. Тадқиқот методологияси Ушбу мақола Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президентининг 2015 йил 24 апрелдаги ПФ-4720-сон «Акциядорлик жамиятларида замонавий корпоратив бошқарув услубларини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонида белгиланган вазифалар ҳамда иқтисодчи олимларнинг фикрларини ўз ичига қамраб олган. Ушбу мақола мавзусини ёритишда статистик, таққослама, гуруҳлаш, эксперт баҳолаш, таҳлил ва бошқа усуллардан фойдаланилган. № 4, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2017 йил Таҳлил ва натижалар Бугунги кунда мамлакатимизда ва бутун дунёда ички аудит ривожланиши ва такомиллашувига катта эътибор қаратилмоқда, чунки ички аудит корхона фаолиятининг самарадорлигини ошириш имкониятларини аниқлашга қаратилган инструмент дейиш мумкин. Бошқача айтганда, ички аудит корпоратив бошқарув натижасида юзага келадиган таваккалчиликларни бошқариш жараёнида ички назорат тизимининг самарадорлигини таъминлаш ва ишончлилигини баҳолаш функциясини бажара бошлади.[7] Ички аудит ҳисоботлари хўжалик юритувчи субъектлар