Механизм создания дополнительных денег через коммерческие банки

Аннотация

This article describes how changes in money supply and money demand effect on overall prices in economy as well as the mechanism of creating additional money by commercial banks. It concludes with problems controlling money supply by Central banks. Kалит сўзлар: Пул мулътиликатори, пул таклифи, мажбурий захира нормаси,банк кредити, пулнинг қиймати. Кириш Бозор иқтисодиёти шароитида пул таклифи деганда фақат Марказий банкнинг банкноталар эмиссияси талқин этилади. Аммо амалиётда тижорат банклари томонидан ҳам қўшимча пул яратилади. Бу механизм моҳиятини асосан иқтисодиёт соҳаси вакиллари ёки шу соҳада билим ва малакага эга бўлган шахслар англаши мумкин. Бутун дунёда тижорат банкларининг асосий фаолияти бу кредит операциялари ҳиссобланади. Тижорат банклари томонидан таклиф қилинган пуллар асосан кредит пуллардир[8].Тижорат банклари депозитлар қабул қилиш орқали қўшимча ресурс жалб қилади ва маълум қисмини захира шаклида сақлаб, қолган қисмини кредитга йўналтиради. Ушбу жараённи неча марта такрорланиши орқали тижорат банклари сунъий равишда қўшимча пул яратади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда олиб борилаётган пул-кредит ислоҳотлари ўз самарасини бермоқда. Хусусан, Мамлакатимиз Президенти Ш.Мирзиёевнинг 2017 йил 7 февралда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси” тўғрисидаги фармони[1]да ҳам пул массасини самарали тартибга солиш чора- тадбирлари келтирилган. Хусусан, ушбу фармоннинг 118, 119 ва 120 бандларида миллий валютанинг ва ички бозордаги нархларнинг барқарорлигини таъминлаш, валютани тартибга солишнинг илғор бозор механизмларини босқичма-босқич жорий этиш, давлат маблағлари ҳақидаги маълумотларнинг шаффофлигини таъминлашга, пул-кредит сиёсати № 4, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2017 йил воситаларини янада такомиллаштириш ҳамда уларнинг самарадорлигини оширишга, нақд пул муомаласи механизмларини такомиллаштиришга қаратилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш бўйича амалга ошириладиган тадбирлар келтирилган. Ушбу белгиланган тадбирларни ижросини таъминлаш орқали пул массасини самарали бошқариш ва макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш ҳамда юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолишга эришилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тижорат банклари орқали кўшимча пул яратилиши бўйича кўплаб хорижий ва маҳаллий олимлар томонидан илмий изланишлар олиб борилган. Хусусан, Хориж олимларидан M. Gregory Mankiwнинг фикрича, тижорат банклари орқали яратилган қўшимча пул бу пул мулътипликатори дейилади[2]. Mankiwнинг бундай тариф беришига асосий сабаблардан бири мамлакатдаги берилган барча кредитлар пул массасини ташкил қилиши билан изоҳлайди. Яна бошқа хориж олимларидан Joseph Huberнинг “Янги пул назарияси номли китобида” ва McLeay, Radia & Thomasларнинг “Марказий банк иқтисодчилари” номли китобида тижорат банклари кредит бериш орқали яратадиган қўшимча пул бу пул мулътипликатори деб тариф беришган [3, 4]. Бу олимларнинг фикрича, кредит ҳажмини кўпайишидан кўра пул массасини купайиши иқтисодиёт учун этиборлироқ жараён экани шунинг учун, пул мулътипликатори дейиш туғрироқ хулоса дейишади. Маҳаллий олимлардан З. Жумаевнинг Макроиқтисодиёт номли китобида тижорат банклари орқали қўшимча пул яратилиши банк мулътипликатори ёки кредит экспанцияси деб талқин қилади[5]. Юқорида келтирилган олимларнинг илмий изланишларида пул мулътипликаторига ўзига умумий таъриф берилгани аммо бу жараённинг умумий иқтисодий коньюнктурага ва нархлар даражасига таъсири кенг ёритилмагани баъзи адабиётларда кузатиш мумкин. Биз ушбу мақолада, пул мулътипликаторини бошқа иқтисодий кўрсаткичларга хусусан, нархлар даражаси ва пулнинг қийматига таъсирини ёритишга ҳаракат қилдик. Тадқиқот методологияси Ушбу мақолани тайёрлашда хорижий олимлар томонидан илгари сурилган мавжуд назариялар ўрганилди ва мамлакатимизда пул массасига таъсир қилувчи омиллар таҳлил қилинди. Тадқиқотни амалга оширишда асосан қиёсий баҳолаш ва илмий абстракция усулларидан фойдаланилди. Статистик манба сифатида, монетар сиёсатнинг 2017 йилга мўлжалланган асосий йўналишларидан кенг фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Тижорат банкларининг сунъий пул яратишини янада аниқроқ тушуниш мақсадида аввал иқтисодиётдаги пул массаси ва пулга бўлган талаб ва таклифнинг пулнинг қиймати ва нархлар даражасига таъсирини кўриб чиқамиз. Иқтисодиётда амал қилаётган пул миқдори бу пул массасини ташкил қилади[2]. Пул массаси бошқа иқтисодий кўрсаткичларга таъсир қилиши сабабли бу жараён кенг миқёсда ўрганилади. Агар иқтисодиётда пул массаси ошса нархлар даражаси ҳам ошади ва пулнинг сотиб олиш қобилияти пасаяди. № 4, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2017 йил Пулнинг қийматини нима белгилайди деган савол ҳаммани иккилантиради. Бошқа иқтисодчи олимларнинг фикри каби жавоб оддий талаб ва таклиф. Бананга бўлган талаб ва таклиф бозорда бананнинг нархини белгилагани каби, пулга бўлган талаб