Влияние финансирования социального сектора на экономический рост

Аннотация

This paper aims to investigate the impact of government financing social sphere on economic growth. Including assessed of influence budget expanses on education, health care to trends of GDP. Hence, the assessment was compared with impact of investments on GDP trends. Калит сўзлар: ижтимоий соҳа, таълим, соғлиқни сақлаш, инсон капитали, иқтисодий ўсиш. Кириш XX - асрнинг ривожланиши техника тараққиётига асосланганлиги кўп манбалардан маълум. Шу боисдан, бизнинг асримизда ривожланишнинг жорий босқичини шаклланишига янги шароитлар ва назариялар юзага келмоқда. Жумладан, XXI асрда “билим иқтисодиёти” тамойили асосида мамлакатлар ўз иқтисодий ўсишларига катта эътибор беришлари алоҳида аҳамият касб этмоқда. Шундай экан, иқтисодий ўсишни барқарорлигини таъминлашда кейинги йилларда техника тараққиёти ва молиявий капиталларнинг ўрни беқиёс эканлиги таъкидлаб келинган бўлса-да, айни пайтда олимлар миллий иқтисодиётнинг ривожланиши кўп жиҳатдан инсон капитали билан чамбарчас боғлиқ эканлиги маълум бўлиб бормоқда. Бу борада, таълим, соғлиқни сақлаш, фан, экология ва даромадларнинг тақсимланиши каби омиллар муҳим роль ўйнамоқда. Ўз-ўзидан маълум, мазкур соҳаларни ривожлантиришда уларнинг фаолиятини молиявий таъминлаш ҳамда уни такомиллаштиришга қаратилган чора-тадбирлар билимларга асосланган иқтисодиётни шакллантириш ва унинг рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилади. Шу ўринда, мазкур масаланинг аҳамиятини мамлакатимизнинг Биринчи Президенти томонидан таъкидланган “Энг кўп талаб қилинадиган ва ўзини энг кўп ўзини оқлайдиган сармоя – бу инсон капиталига йўналтирилган сармоядир”[1] – деган сўзлари орқали ҳам ифодалашимиз мумкин. № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил Р.Э. Лукас ўз тадқиқотларига кўра, инсон капитали иқтисодий ўсишнинг “мотор”и деган хулосага келади[2]. БМТ томонидан ишлаб чиқилган “Мингйиллик ривожланиш мақсадлари”да ҳам ва “Барқарор Ривожланиш” мақсадларида ҳам тиббий хизмат ҳамда таълим тизимининг ривожланишига алоҳида эътибор берилишининг ҳам ўзига хос аҳамияти мавжуд. Хусусан, 2015 йил сентябрь ойида БМТ Ассемблеясининг 70-сессиясида Ўзбекистон томонидан тақдим этилган маърузада инсон тараққиётини ривожлантиришга доир мақсадларини кўрсатиб ўтди. Унга кўра, “Ўзбекистон учун 2030 йилга бориб аҳоли даромади жаҳондаги ўртача даромаддан юқори бўлган давлатлар қаторига киришдир. Асосий эътибор қишлоқ аҳолиси яшаш шароитини яхшилаш, шаҳар ва қишлоқ ўртасидаги фарқни камайтиришга қаратилади”. Албатта, Ўзбекистоннинг ривожланишида инсон капиталига яратилган шароитлар натижасида инсон тараққиётининг ривожлантирилиши долзарблик касб этади. UNCTAD (БМТ Савдо ва Ривожланиш Конференцияси) маълумотларига кўра 2030 йилгача БМТнинг Барқарор Ривожланиш мақсадларига эришишлари учун ривожланаётган мамлакатлар йилига 3,3 – 4,5 трлн. АҚШ доллари миқдорида (ижтимоий инфратузилма билан бирга таълим ва соғлиқни сақлаш) инфратузилмага инвестицияларни амалга ошириши зарур эканлигини қайд этади[3]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий ўсишга таъсир этувчи омиллар қаторида таълим, соғлиқни сақлаш ва илмий тадқиқотлар учун давлат томонидан йўналтирилаётган маблағлар миқдорини баҳолаш муҳим аҳамиятга эга. Умуман олганда, ушбу тадқиқот доирасида ўз хулосалари шакллантирилган қатор олимларнинг фикрларини ўрганиш ҳам мақсад мувофиқ, деб ўйлаймиз. У.Петти ҳам ўзининг назариясида бойликнинг манбаи сифатида пулни эмас, балки меҳнатнинг омилини ажратиб кўрсатади. Зотан, мазкур концепциянинг туб негизида инсон капитали ёрдамида яратиладиган янги қўшилган қийматнинг вужудга келиши борасидаги ғояни илғаш мумкин. А.Смитнинг ҳам назарияларида инсон капиталиннинг таъсири натижасида иқтисодий ўсишга шароит яратилиши ҳақидаги ғоялар шаклланган. У ўзининг асарида меҳнат ёрдамида ишлаб чиқаришнинг ортиши биринчидан ишчининг ҳаракатчанлиги ва билимига, сўнгра у ишлатадиган машина ва воситаларнинг замонавийлашуви билан чамбарчас боғлиқ эканлигини қайд этади. Фикримизча, иқтисодий қиймат яратишнинг энг муҳим омили тарихда ҳам олимлар томонидан тадқиқ этилган ва хулосалар шакллантирилган. Уларнинг хулосаларида дастлаб иқтисодий қиймат сон жиҳатдан инсон капиталига боғлиқ дейилган бўлса, кейинчалик сифат босқичи тўғрисида фикрлар баён этилган. Ваҳоланки, инсон капиталига йўналтирилган инвестиция мазкур инвестиция қийматига тенг бўлган қийматни эмас, балки ундан бир неча баробар катта бўлган қийматни яратиши лозимлиги масаланинг негизини очиб беради. Умуман олганда, дастлаб инсон капитали категориясини ишлаб чиқариш омили сифатида Т.Шульц илмий тадқиқотлар доирасига олиб кирган. Унинг иқтисодий ўсиш фақатгина техника тараққиёти ва меҳнатнинг ишлаб чиқариш № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил ҳажмининг ошиши билан эмас, балки бошқа омиллар билан боғлиқ деган фикрини пайдо бўлишига олиб келган. Унинг Г.Беккер билан бирга тадқиқотларида жамиятнинг ишлаб чиқариш қийматининг ортиши ижт