ПОВЫШЕНИЕ РОЛИ НЕЗАВИСИМЫХ РЕЙТИНГОВЫХ ИНСТИТУТОВ В РАЗВИТИИ РЫНКА ОЦЕНОЧНЫХ УСЛУГ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

Within the framework of the “Uzbekistan – 2030” and “Digital Uzbekistan – 2030” strategies adopted in New Uzbekistan, as well as at the new stage of economic reforms, special importance is given to improving the activities of appraisal organizations and enhancing the quality and efficiency of the services they provide. This article explores the issues of fostering fair and healthy competition in the valuation services market through the assessment of appraisers’ ratings and the determination of their rankings. The rating system offers opportunities to ensure transparency, strengthen customer trust, improve service quality, and increase overall competitiveness. Based on the analysis of international experience, the article discusses effective approaches that can be introduced into national practice, criteria for appraiser ranking, evaluation methods, and their outcomes. The article also presents proposals and recommendations for addressing potential challenges that may arise during the implementation of such a system. Keywords: New Uzbekistan, “Uzbekistan – 2030” strategy, “Digital Uzbekistan – 2030” strategy, appraisal organizations, rating system, ranking, valuation services market, fair competition, competitiveness, efficiency, transparency, customer trust, evaluation criteria, economic reforms, international experience, national practice. Кириш. Янги Ўзбекистон тараққиётининг стратегик йўналишлари жумласида иқтисодиётнинг барқарор ўсиши, хусусий секторнинг ривожланиши ва рақобатбардош бозор муҳитини шакллантириш устувор вазифалардан бири сифатида белгиланган. Бу борада қабул қилинган “Ўзбекистон – 2030” стратегияси (2023) ҳамда “Рақамли Ўзбекистон – 2030” дастури (2020) мамлакатда давлат бошқарувини рақамлаштириш, иқтисодий жараёнларни автоматлаштириш ва бизнес муҳитини яхшилашга қаратилган кенг қамровли чора-тадбирлар тизимини назарда тутади. Ушбу стратегиялар доирасида баҳоловчи ташкилотларнинг фаолиятини такомиллаштириш, уларнинг рейтингини баҳолаш ҳамда рэнкингини аниқлаш орқали соҳа ичида ҳалол рақобат муҳитини шакллантириш муҳим аҳамият касб этади. Баҳоловчиларни очиқ, холис ва самарали мезонлар асосида рейтинглаш тизими нафақат 367 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz хизматлар сифати ва шаффофлигини таъминлайди, балки инвесторлар, тадбиркорлар ва жамоатчилик учун ишончли маълумот манбаига айланади. Айни пайтда баҳоловчи ташкилотлар фаолияти давлат ва хусусий сектор ўртасидаги кўпгина иқтисодий муносабатларда ҳал қилувчи ўрин эгаллайди. Шундай экан, уларнинг фаолиятини рақамлаштириш, рейтинг тизими орқали баҳолаш механизмларини жорий этиш “Рақамли Ўзбекистон” дастури талабларига ҳам тўлиқ мос келади. Бу орқали баҳоловчи ташкилотлар ўртасида соғлом рақобат муҳити юзага келади, хизмат сифати яхшиланади, бозорда фаолият юритаётган субъектларнинг самарадорлиги ошади ва энг муҳими, фуқаролар ҳамда инвесторларнинг ишончи мустаҳкамланади. Ҳозирги босқичда Ўзбекистонда иқтисодий ислоҳотларнинг янги босқичи амалга оширилмоқда. “Ўзбекистон – 2030” ва “Рақамли Ўзбекистон – 2030” каби миллий стратегик дастурлар мамлакатни замонавий ва рақамлаштирилган иқтисодиётга олиб кириш, барча соҳаларда шаффофлик ва самарадорликни таъминлашни кўзда тутади. Баҳоловчи ташкилотлар фаолияти эса ана шу мақсадларни амалга оширишда муҳим пойдевор вазифасини ўтайди. Бироқ амалиётда баҳоловчи ташкилотлар ўртасида соғлом рақобатнинг етарли даражада шаклланмагани, хизмат сифатидаги фарқлар, ишончсизлик ва маълумотларнинг шаффоф эмаслиги каби муаммолар мавжуд. Бу эса бозор механизмларининг самарали ишлашини тўсиб қўяди. Шу сабабли, уларни рейтинглаш ва рэнкинглаш орқали тўлиқ баҳолаш тизимини жорий этиш долзарб аҳамият касб этади. Бундай тизимнинг жорий қилиниши соҳа иштирокчилари ўртасида ҳалол рақобатни рағбатлантириш, хизматлар сифатини ошириш, коррупция ва манфаатлар тўқнашуви ҳолатларини камайтириш, мижозлар учун ишончли ва аниқ маълумотлар тақдим этиш имконини беради. Шунингдек, халқаро амалиётда кенг қўлланиладиган рейтинг тизимларидан илҳомланиб, миллий моделни шакллантириш орқали глобал инвестицион жозибадорликни ҳам ошириш мумкин. Адабиётлар шарҳи. Баҳоловчилар рейтингини баҳолаш ва рэнкингини аниқлаш асосида уларнинг баҳолаш хизматлари бозоридаги ҳалол рақобатбардошлилиги оширилишини рағбатлантириш мавзусида хорижий, МДҲ ва Ўзбекистонлик олимлар ўз ҳиссаларини қўшган ва уларнинг илмий асарларидаги фикрлари қуйидагича: Porterнинг (1980) асарида иқтисодий рақобат ва стратегик йўналишлар бўйича фалсафани шакллантиради. У рейтинг тизимлари фақат молиявий барқарорликни таъминлаш эмас, балки ишлаб чиқариш ва бизнесда рақобат муҳитини шакллантиришга ҳам ёрдам беради. Рейтинглашнинг ҳалол рақобатни рағбатлантиришдаги роли муҳим эканлиги таъкидланган. Ушбу асар рейтинглаш тизимларини ҳаётга татбиқ этишда адолат ва шаффофликни таъминлаш зарурлигини кўрсатади. Gibbonsнинг (1998) асарида фирмаларнинг иқтисодий фаолиятларини ва уларнинг рейтинг тизимларини аниқлашдаги механизмларни таҳлил қилади. Ушбу асарда, ф