ХАЛҚАРО БОЗОРЛАРДА ГЛОБАЛ ТОВАР ЭКСПОРТИ ВА ИМПОРТИНИНГ ТРЕНДЛАРИ

Аннотация

Мақолада глобаллашув жараѐни товар ва хизматларнинг халқаро масштабда товар экспорти ва импорти таркиби ва уни ҳудудий хиссаси бўйича динамик равишда ўзгариш тенденциялари боғлиқликларда таҳлил қилинишича экспорт ва импорт операцияларини тренд ўзгаришлари полиномаси жаҳон бозори конъюнктураси талаб ва таклиф ўзгаришларини нисбатан боғлиқликларини кўриш мумкин. Дунѐ бўйича ҳудудлар кесимида товар экспортини ҳиссасини фоизларда ўн йилликларда нисбатан ўзгариши унинг миқдорини қийматлардаги ифодасига нисбатан ўсиш суръатида фарқланиши ва бу фарқлар ўзгариш индексини қийматлар таркиби бўйича олинган кўрсаткичларнинг товар ва маҳсулотлар таркиби бўйича ушбу даврлар давомида ўзгаришини қамраб олган бўлиб, ўсиш суръатини товарлар таркиби бўйича умумий ва хусусий жиҳатларига боғлиқлиги тренд тенгламаси асосида келтирилган. Бугунги кунда жаҳон иқтисодиѐтининг товар ва хизматлар бозоридаги глобаллашув истеъмолчилар хоҳиш-истакларини унификациялашуви натижаси бўлиб, унда глобал товарларга бўлган талабнинг сифат ва миқдор таркибини умумлаштирган янги меъѐри вужудга келди. Республикамизда ташқи савдо экспорти ва импортини ҳиссасини ортиб бориши халқаро бозорларга интеграцияни янада кенгайишини кўрсатмоқда. Буни эътиборга олиб мамлакатимиз Президенти И.А. Каримов ―Барчамиз бир ҳақиқатни англаб етишимиз лозим — Ўзбекистон бугун халқаро ҳамжамиятнинг ва глобал молиявий-иқтисодий бозорнинг ажралмас таркибий қисми ҳисобланади‖ 1, деб таъкидлаб ўтди. Глобаллашув дунѐ иқтисодиѐтида жиддий тузилмавий ўзгаришларни келтириб чиқарди. Натижада айрим давлатлар ундан ўзининг ишлаб чиқариш ва савдо соҳасидаги нисбий афзалликлари асосида бошқа давлатларга нисбатан юқори манфаатларга эга бўлди. Бунинг тасдиғи сифатида жаҳон ҳамжамиятида юз бераѐтган глобаллашув иқтисоднинг интеграллашуви ва дунѐнинг барча давалатлар иқтисодининг бир–бири билан боғлиқлигини кучайиб боришини кўриш мумкин. Унинг ѐрқин мисоли сифатида жаҳон савдосининг экспорт ва импорт операциялари таркибидаги динамик ўзгаришларда кўриш мумкин (1-расм). 1 Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. –Т.: Ўзбекистон, 2009, 5-б. 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, март, 2012 йил 1-расм. Жаҳон савдо экспорти ва импортининг 2000-2009 йиллардаги динамик ўзгариш графиги2. 1-расмда келтирилган маълумотдан кўриниб турибдики, жаҳон савдо экспорти ва импорти ўртасидаги тафовут кескин фарқ қилмайди, лекин унинг динамик ўзгариши 2004 йилда экспорт 21 %га, импорт 18,9 %га ортган бўлса, 2009 йилга келиб, экспорт 12,5 %, импорт -11,6 %га тушган. Жаҳон экспорти ва импорти ўзгариш динамикасининг 2000-2009 йиллардаги ўзгариши тренд тенгламаси экспорт учун полиномал тренд тенгламаси y = 0,963x2 - 10,40x - 10,57 (1) Бунда: R² = 0,555 га тенг бўлиб, импорт учун полиномал тренд тенгламаси y = 0,843x2 - 9,091x - 8,485 (2) Бунда: R² = 0,506га тенг. Мавжуд ҳолатнинг полиномал тренд тенгламаси динамик ўзгаришда ўрта боғлиқликни ифодалаб, тафовутларни кескин фарқ- ланмаслигини исботлашини кўриш мумкин. Полиномал тренд тенгламалар интерпретациясини кўрсатишича, жаҳон бозорида экспорт ва импорт операцияларининг 2000-2007 йилларда экспорт ҳажми бўйича устунликка эришиб, унинг вазни юқори бўлган ва 2007 йилнинг иккинчи ярмидан молия бозоридаги инқирозли вазият оқибатида импортнинг ҳажми ортиб боришини кузатиш мумкин. Жаҳон товар савдосини асосий маҳсулотлар гуруҳи таркиби бўйича ўртача йиллик фоизлардаги ўзгариши таҳлил қилинадиган бўлса, унда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқаришда юқори ўзгаришга эгалигини кўриш мумкин (2-расм). 2 Жаҳон савдо ташкилоти статистик маълумотлари асосида муаллиф томонидан тайѐрланган (www.wto.org). 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, март, 2012 йил 2-расм. Жаҳон товар савдосининг асо сий маҳсулотлар гуруҳи бўйича ўртача йиллик фоизлардаги ўзгариши3. Келтирилган маълумотларда сан оат маҳсулотлари бўйича мос даврлардаги фоизлардаги ўзгаришлар билан полиномал боғлиқлик ўртасида 1990-2009 йиллар оралиғида деярли фарқ йўқлигини кўриш мумкин. Қолган ѐқилғи ва қазиб олиш маҳсулотлари 1950-1973 йилларга нисбатан 1973-1990 йилларда 7 фоиздан кўп миқдорга кескин ўзгарган. Ушбу ўзгаришнинг жаҳон бозори конъюнктурасига таъсири катта бўлди, саноат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархига ўз таъсирини кўрсатди. Полиномал тренд тенгламаси қуйидаги кўринишда: боғлиқликнинг полиномал бўлмаган, яъни чизиқли логорифмик кўринишларида ноижобий параметрал кўрсаткичларга эга ҳамда апроксион хатолик даражаси зарур бўлган аниқлик даражаси интервалидан юқори ѐки жуда паст. Саноат маҳсулотлари учун: y = 1,504x2 - 8,341x + 16,51 (3) R² = 0,980 Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бўйича y = 1,96x2 - 10,58x + 15,48 (4) R² = 0,757 Ёқилғи ва қазиб олиш маҳсулотлари бўйича y = 0,455x2 - 2,384x + 5,979 (5) R² = 0,467 Таҳлилларнинг кўрсатишича, 1950-2009 йилги ўзгариш 1950-1973йилги ўзгаришдан паст эканлигини саноат, қишлоқ хўжалиги ва ѐқилғи ҳамда қазиб олиш маҳсулотлари бўйича пол