Особенности управления активами и пассивами в коммерческих банках

Аннотация

This article describes the assets and liabilities of commercial banks in operations management priority, the theoretical principles, the process reflected the problems and ways to overcome them. Keywords: active, passive operation, the operation of the banking system of a pandemic, GDP, innovation, product management methodology. Шиддатли иқтисодий ўзгаришлар барча диётини ўз таъсири билан қамраб олган соҳларнинг фаолиятини тубдан ислоҳ қилиш- “Covid-19” пандемияси орқали мамлакатларда ни талаб этмоқда. Биргина жаҳон иқтисо- рўй бераётган иқтисодий инқироз долзарб Иқтисодиёт ва таълим / 2021 йил 2-сон 62 БАНК ИШИ муаммолардан бири ҳисобланади. Уни енгиб кутилаётган иқтисодий муаммоларни барта- ўтишда, таъсир доирасини чегаралашда ва раф этиш имконини беради. Шу сабабли банк салбий оқибатларни жиловлашда банк-молия ўз активларининг сифат таркибини яхшилаб, тизими муҳим бўғинлардан бири ҳисоблана- даромадлилик даражасини оширишга кўмак- ди. Ҳозирда Covid-19 пандемияси етиб борган лашувчи чора-тадбирлар амалга ошириши ло- барча мамлакатларнинг молия бозорига яъни зим. Банк капиталининг қиймати нафақат кредит, инвестиция, суғурта, валюта ва фонд унинг даромадлигига, балки рискка мойилли- бозорларига ўз таъсирини кўрсатмоқда. гига ҳам таъсир қилишига боғлиқ экан, риск- Халқаро рейтинг агентлиги “Moody's ларни бошқариш ўта муҳим вазифа ҳисобла- Investors Service” Осиё, Тинч океани минтақа- нади. Бу борада иқтисодчи олимларнинг сининг 12 та банк тизимига, шу жумладан назарий қарашларини таҳлил қилар эканмиз Австралия, Хитой, Янги Зеландия ва Синга- хорижлик иқтисодчи олим Д.Хоган[3] турли пурга коронавирус инқирози ва иқтисодий сўровнома усуллари ёрдамида, узоқ муддатли таназзул салбий таъсир кўрсатди деб баҳо- омонатларга эга бўлган мижозлар, уларнинг лаган. қарз ва облигация портфелининг ҳажми ва “Moody's Investors Service” халқаро рей- таркиби, уларнинг капитал ва даромаднинг тинг агентлиги Хинд банк тизимининг прог- мақбуллиги ўртасидаги алоқа мавжудлигини нозини “барқарор” дан “салбий”га ўзгартирди. кўрсатган. Унинг асосий хулосаси шундан Рейтинг агентлиги пасайишнинг сабаби сифа- иборатки, банк учун ссуда бўйича харажатлар тида Covid-19 авж олгани иқтисодий фаолият- ўртача омонатлар миқдори ва улар банкда нинг зарарига ишора қилди ва ушбу узилиш- сақланадиган вақт билан белгиланади. лар мамлакат иқтисодий ўсиш суръатларини Д.Хогенга кўра, банклар нафақат актив порт- пасайтирди[1]. фели таркибини, балки омонат/ссуда нисба- Шу билан бирга Ўзбекистон Республика- тини бошқариши керак, бунда бошқарув жа- си Марказий банки томонидан «Standard& раёни статик эмас, балки динамик тавсифга Poor’s» халқаро рейтинг агентлиги билан ҳам- эга бўлиши лозим. Портфел рискини ўлчаш корликда Ўзбекистон тижорат банкларига учун асосини белгилайдиган портфел наза- халқаро рейтинг тақдим этилиши ва қайта рияси иқтисодчи олимлар Дж. Линтнер [4], тасдиқланиши масалаларига бағишланган Я. Моссин [5] ва У. Шарп [6] (Capital Assent навбатдаги конференция ташкил этилиб, ун- Pricing Model - САРМ) томонидан бир-биридан да хорижий экспертлар банк тизимининг мустақил равишда ишлаб чиқилган молиявий Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланиши- активларнинг даомадлигини баҳолаш модели да тутган ўрнига баҳо бердилар ва банклар- билан тўлдирилади. Ушбу модел риск даража- нинг иқтисодиётнинг реал секторини кредит- си ва талаб этилаётган даромадлилик ўртаси- лаши кенгайиши орқали ялпи ички маҳсулот- даги алоқаларига аниқлик киритди. нинг юқори суръатларда ўсишини таъминла- Хусусан, У.Шарп кейинги тадқиқотлар ётганини таъкидладилар. учун бошланғич нуқтаси сифатида Г.Марко- МДҲга аъзо айрим мамлакатлар рейтин- виц тадқиқот натижалари ишлатилади, тад- гининг ёмонлашуви фонида Ўзбекистон банк қиқот жараёнида у Марковиц моделининг мо- тизимининг иқтисодий рискка таъсирчанли- лиявий активлар нархларига таъсир кўрсати- ги “барқарор” деб баҳоланмоқда[2]. ш и н и а н и қ л а г а н . Ҳар бир рискли активнинг Бунинг асосий омили сифатида банк ти- талаб ва таклифини мувозанатлаштириш зимида амалга оширилаётган изчил ислоҳот- мақсадида молиявий активларнинг нархи лар ва Марказий банкнинг самарали банк исталган вақтда ўзгаришини фараз қилиб, у назоратининг олиб бориши, жумладан, актив- рискли активлар бўйича кутилаётган даро- лар сифати, кредит портфелини диверсифи- мадларнинг ўзига хос хусусиятига эга бўлиши кация қилиш, капиталнинг етарлилиги ва кераклигини кўрсатди [7]. ликвидлик кўрсаткичлари устидан доимий Шарпнинг назарий қарашларида олин- мониторинг ўрнатилиши мамлакат тижорат ган активлар таркиби ҳозирда молия наза- банкларининг барқарор фаолият юритишига рияси ва амалиётнинг кўпгина соҳаларида етарлича шарт-шароит яратилганлигидан деб рискларни бошқариш учун асос сифатида изоҳланди. жуда кенг қўлланилмоқда. Бироқ, унинг ри- Албатта бугунги Коронавирус панемия- вожланиши ҳали ҳам давом этмоқда, чунки у си ва глобал инқироз ҳолатида айнан урғуни ушбу муносабатларга реал амалиётда таъсир банк тизимига қаратилиши юзага келиши қилувчи кўплаб омилларни ҳисобга олиш