Улучшение применения аналитических процедур на основе международных стандартов аудита

Аннотация

Мазкур мақолада аудитнинг халқаро стандартлари асосида таҳлилий амалларни қўллаш йўналишлари очиб берилган. Шунингдек, аудитни режалаштириш, далилларни тўплаш ва аудиторлик хулосасини шакллантиришда таҳлилий амалларнинг аҳамияти ёритилган. Тадқиқотлар натижасида таҳлилий амалларни қўллаш кетма-кетлиги тавсия этилган. Таянч сўзлар: аудитнинг халқаро стандартлари, таҳлилий амаллар, аудитни режалаштириш, аудиторлик далиллар, аудиторлик хулосаси. Аннотация. В данной статье рассматриваются направления применения аналитических процедур на основе международных стандартов аудита. Также освещается важность аналитических процедур при планировании аудита, сборе доказательств и формировании аудиторского заключения. В результате исследования была рекомендована последовательность применения аналитических процедур. Ключевые слова: международные стандарты аудита, аналитические процедуры, планирования аудита, аудиторские доказательства, аудиторское заключение. Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 6 229 ИҚТИСОДИЙ ТАҲЛИЛ ВА АУДИТ Annotation. In this article discussed the directions of application of analytical procedures based on international auditing standards. It also highlights the importance of analytical procedures in planning the audit, gathering evidence and forming the auditor's report. As a result of the study was recommended the sequence of application of analytical procedures. Keywords: international auditing standards, analytical procedures, audit planning, audit evidence, auditor's report Кириш. Сўнгги йилларда республика- торлик текшируви усули сифатида эътироф мизда аудиторлик фаолиятини такомиллаш- этган [2]. тириш бўйича олиб борилган ислоҳотлар на- Бир гуруҳ мамлакатимиз иқтисодчи тижасида аудиторлик хизматлари бозорида- олимларининг таъкидлашича, таҳлилий ги рақобат кундан-кунга кучайиб бормоқда. амаллар бошқа тегишли маълумотларга зид Мижозлар олдидаги мавқеини йўқотмаслик келувчи ёки башорат қилинаётган миқдорга ва янги мижозларни топиш учун аудиторлик мос келмайдиган, жумладан, четга чиқишлар ташкилотлари раҳбарлари доимий равишда ва турли муносабатлар натижасида юзага ке- кўрсатадиган хизматлари ҳақи динамикаси- лувчи муҳим коэффициентлар ва тенденция- ни назорат қилиб боришлари шарт. Бунинг лар таҳлилидан иборат [6, 218]. учун аудиторлик текширувларига сарфлана- Иқтисодчи олимлар Ж.Крицингер ва диган харажатларни назорат қилиш ва оқ- К.Барак таҳлилий амаллар кўрсаткичлар ланмайдиган харажатларни мунтазам камай- ўртасидаги номувофиқликлар ва аудитор то- тириб бориш лозим. Аудиторлик текшируви- монидан башорат қилинаётган миқдорлар- ни ўтказишда сарфланадиган харажатларни дан фарқ қилувчи четланишларни аниқлаш оптималлаштиришда таҳлилий амаллар му- мақсадида қўлланиладиган таҳлил усулидир, ҳим аҳамият касб этади. Таҳлилий амалларни деган хулосага келишган [5]. бажариш сезиларли ҳажмдаги зарур ахборот- Бошқа бир гуруҳ иқтисодчи олимлар ни олиш имконини бериб, бошқа аудиторлик таҳлилий амаллар аудиторларнинг профессо- амалларини ўтказишга нисбатан кам харажат нал мушоҳадасига асосланган ҳолда молия- талаб қилади. вий ва номолиявий кўрсаткичлар ўртасидаги Бундан ташқари, аудит ўтказишдан асо- алоқадорликларни аниқлашда қўлланилади- сий мақсад, хўжалик юритувчи субъектнинг ган аудит усулидир, деб таъкидлаб ўтишган ҳаётийлик даврини аниқлаш, моддий ва мо- [4]. лиявий ресурслардан самарали фойдаланиш, Юқорида таъкидланган фикрлардан хўжалик юритувчи субъект молиявий ҳола- кўриниб турибдики, иқтисодчи олимларнинг тини яхшилаш бўйича чора-тадбирлар ишлаб фикрларида асосан таҳлилий амалларнинг чиқишдан иборат бўлиб, бу ўз вақтида ауди- моҳияти ва уларни қўллаш мақсадлари ёри- тордан комплекс иқтисодий таҳлилни амалга тилган. Бироқ, таҳлилий амалларни халқаро оширишни талаб этади. Буни амалга оши- стандартлар асосида қўллаш кетма-кетлиги ришда таҳлилий амаллар кенг қўлланилиб, ва уларнинг аудиторлик далилларининг тўп- аудиторлик текшируви натижаси бўйича лашдаги аҳамиятига етарли даражада эъти- қарорлар қабул қилишда муҳим аҳамият касб бор қаратилмаган. этади. Тадқиқот методологияси. Илмий Адабиётлар шарҳи. Аудиторлик тек- тадқиқотни амалга оширишда ширувларида таҳлилий амалларни қўллаш аудиторлик текширувларида таҳлилий масалаларига норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар амалларни борасидаги иқтисодчи- ва иқтисодчи олимларнинг асарларида кенг олимларнинг фикр-мулоҳазаларини эътибор қаратилган. таҳлил қилиш, эксперт баҳолаш, жара- Иқтисодчи олим Н.А.Казакованинг фик- ёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва рича, таҳлилий амаллар муаяйн бошқарув қа- жараёнларга тизимли ёндашув, муаллиф рорларини асослаш ёки молиявий ва номо- тажрибалари билан қиёсий таҳлил лиявий кўрсаткичлар ўртасидаги алоқадор- ликларни аниқлаш асосида профессионал ўтказиш орқали тегишли йўналишларда фикрни шакллантириш мақсадида кўрсат- хулоса, таклиф ва тавсиялар берилган. кичларни таҳлил қилишдир [3]. Таҳлил ва натижалар. Аудиторлик Р.П. Булыга ва М.В. Мельник таҳлилий текширувлари вақтида таҳлилий амал- амалларни таҳлил қилинувчи кўрсаткичлар ларни қўллаш зарур ҳ