ЭКОНОМИЧЕСКОЕ СОДЕРЖАНИЕ И КЛАССИФИКАЦИЯ ПОТЕРЬ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ НА ПРЕДПРИЯТИЯХ ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ

Аннотация

The article clarifies the concept of loss as an object of accounting in order to improve the accounting of expenses associated with the supply of electricity, as well as to identify and assess electrical losses, to fully objectively and systematically reflect them in accounting. It is disclosed that the losses in the economic system of the energy supply organization should be understood as the loss of the asset that exists in the organization, and the cost of sales should be understood as the expenses of the organization. When analyzing losses associated with delivery, the scientific basis for dividing them into more detailed direct losses and inefficient costs is given. Keywords: categorization of sales costs, conducting analytical schemes on electro energy losses and types, technological losses, natural losses, technical losses, accounting for losses as an object of accounting, electrical losses. Кириш. Иқтисодиётимизда юз бераётган иқтисодий ўзгаришлар электр энергиясига бўлган талабни ошишига ҳамда истеъмолчилар сонининг кўпайишига олиб келмоқда. Мамлакатимизда электр энергия тизимини янада ривожлантириш, муқобил энергия ресурсларидан самарали фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилмоқда8. Иқтисодиётни ривожлантиришда электр энергия корхоналари ўрни ошиб, электр энергияни тежаш, ундан оқилона фойдаланиш бўйича чора тадбирлар ишлаб чиқилмоқда. Электр таъминоти корхоналарида электр энергиясини сотиш харажатлари ҳисобини тўғри юритиш, хизматлар таннархини пасайтириш, ортиқча сарф харажатлар ва электр энергияси йўқотишларига йўл қўймаслик юзасидан чора-тадбирлар амалга ошириб келинмоқда. Бу эса, бухгалтерия ҳисоби тизимида йўқотишлар тўғрисидаги маълумотларни акс эттиришда юқоридаги объектларни бир бутун тизим сифатида қабул қилиш заруриятини келтириб чиқармоқда (Мажажихов, 2022). Адабиётлар шарҳи. Электр энергиясини сотиш харажатларини туркумлаш, электр йўқотишларини техник, технологик ҳамда табиий йўқотишларга ажратган ҳолда ўрганиш Мажажиховнинг (2022) илмий ишларида учрайди. Россиялик тадқиқотчи Воротницкий (2022) электр йўқотишларини мутлоқ ва нисбий йўқотишларга ажратиб ўрганади ҳамда 2014 йилдан 2018 йилгача Россиянинг энергия тармоқларида электр энергиясининг мутлоқ йўқотишлари 67,7 миллиард квтдан 78,6 миллиард квтгача ошганлигини келтириб, камайтириш бўйича ўз қарашларини баён этади. Нурниязов (2023) электр энергия таъминоти хизматларини кўрсатувчи субъектларда харажатлар ҳисоби ва аудитининг назарий, ташкилий ва услубий асосларини илмий ва амалий жиҳатдан ўрганиш ва шу асосда уларни такомиллаштириш бўйича таклифларни ишлаб чиққан. Тадқиқот методологияси. Мақолада маълумотларни гуруҳлаш, анализ ва синтез, тизимли таҳлил, таққослаш, комплекс баҳолаш, қиёсий ва солиштирма таҳлил ҳамда прогноз усулларидан самарали фойдаланилди. 8 2018-2030 йилларда Ўзбекистон Республикасини электр энергияси билан таъминлаш концепцияси. 502 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Бухгалтерия ҳисоби объекти сифатида электр йўқотишлари, биринчидан, дастлабки ҳужжатларда қайд этилиши, иккинчидан, кейинги баҳоланиши, учинчидан, жорий бухгалтерия ҳисобида акс эттирилиши ва ниҳоят, тўртинчидан, барча йўқотишлар миқдори тўғрисида умумлаштирилган маълумотлар шаклида тақдим этилиши керак. Ишлаб чиқаришдаги йўқотишлар ўзининг иқтисодий моҳиятига кўра, хўжалик юритувчи субъектнинг ижтимоий зарур ишлаб чиқариш маҳсулотларини яратиш ва ишлаб чиқарувчи фаолиятининг якуний натижаларини яхшилаш қобилиятини тузатиб бўлмайдиган йўқотишдир. Ўлар йўқолган ишлаб чиқариш ресурслари, маҳсулотлар ва фойдаларда ифодаланиши мумкин. Йўқотишлар ҳажми ва ҳатто уларнинг мавжудлигини тан олиш бизнес шароитларини баҳолаш учун қабул қилинган мезоннинг прогрессивлигига боғлиқ. Электр энергиясини етказиб бериш давомида технологик йўқотишлар, техник ва табиий йўқотишлар содир бўлиши табиий ҳолдир. Ўшбу тушунчаларни бир-биридан алоҳида ажратиб кўрсатиш ва ўзига хос томонлари очиб берилиши лозим (Мажажихов, Румак, 2022). Шундай экан, етказиб беришда табиий йўқотиш биологик ва физик- кимёвий хусусиятларнинг ўзгариши оқибатидир. Ўшбу таърифга асосланиб, табиий йўқотиш буғланиш, об-ҳаво, қисқариш ва бошқалар каби ҳодисаларни ўз ичига олиши керак. Шундай қилиб, талаблар ва стандартлар, техник ва технологик шартларнинг бузилиши, асбоб-ускуналарнинг нотўғри ишлаши, шунингдек контейнерларнинг шикастланиши натижасида содир бўлган технологик йўқотишлар ва нуқсонлар, етказиб бериш давомида электр энергиясининг йўқолиши табиий йўқотиш сифатида таснифланмаслиги керак. Технологик йўқотишлар ишлаб чиқариш жараёнида ва етказиб беришда юзага келади ва фойдаланиладиган ускунанинг эксплуатацион (техник) хусусиятлари билан белгиланади. Шундай қилиб, технологик йўқотишлар қўлланиладиган технологияларнинг хусусиятлари туфайли юзага келади. Буни қуйидаги жадвал маълумотларидан кўришимиз мумкин. 1-жадвал ЭЛЕКТР ЙЎҚОТИШЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ ВА ТАСНИФЛАНИШИ т/р Ҳақиқий электр йўқотишлари 1 Шундан: Технологик йўкотишлар 1.1 Техник йўқо