ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ МАЛОГО БИЗНЕСА И ЧАСТНОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В УСЛОВИЯХ НОВОГО УЗБЕКИСТАНА

Аннотация

The article highlights the favorable conditions established for the growth of small business and private entreprenurship in New Uzbekistan and provides recommendations for further advancing this sector. Key words: entrepreneurship, project, stimulation, jobs, employment, poverty reduction, subsidy, convenience, incentives, international rating, income tax. Кириш. Бозор иқтисодиёти бизнесга асосланган иқтисодиётдир. Бизнес бирор фаолият (иш) юзасидан бўлган муносабат, яъни ишбилармонларнинг иқтисодий муносабатидир. Бизнес – бу рухсат этилган, жамият аъзоларига наф келтирадиган фаолият билан шуғулланиб, пул, даромад топишни билдиради. Бизнес кенг маънодаги қонуний йўл билан даромад топишга қаратилган фаолиятдир. Бизнеснинг энг асосий унсури тадбиркорликдир. Бизнес – тадбиркорлик иқтисодий категория бўлиб, хўжалик юритиш усули, иқтисодий фикрлашиш туридир. Юртимизда тадбиркорлик узоқ тарихга эга. Бу аввало савдогарлик шаклида ривож топган. Буюк ипак йўли савдо – сотиқнинг ўз навбатида тадбиркорликнинг ривожланишида ниҳоятда катта аҳамиятга эга бўлган. Тадбиркорлик аввало новаторлик билан белгиланади. Ў доимо иқтисодий фаолиятда янгиликларни ахтариш, уларни амалга ошириш, фаолият самарадорлигини кўтариш учун ҳаракатда бўлади. Ўзбекистонда бугунги кунда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятини устувор ривожлантириш товар ва хизматлар ишлаб чиқаришни жадаллаштиради, аҳолини иш билан бандлигини оширади, камбағалликни қисқартиради, иқтисодиётда рақобат муҳитини вужудга келтиради, аҳоли даромадларини оширади ва ўрта мулкдорлар қатламининг қарор топишига замин яратади ҳамда жамиятдаги ижтимоий- сиёсий вазиятнинг барқарорлашувига олиб келади. Адабиётлар шарҳи. XVI асрдан бошлаб тадбиркорлик фаолиятига диққат-этибор кучайди ва иқтисодчи, руҳиятшунос, сиёсатчилар буни ўрганиш учун ҳаракат қилиб келадилар. Булар ичида Сэй, Маршалл, Зомбарт, Шумпетер, Найт кабиларни тилга олиш мумкин. XVIII асрнинг бошида иқтисодий назарияга биринчи бўлиб тадбиркор тушунчасини инглиз иқтисодчиси Р.Кантильон киритган эди. Ў тадбиркорни фойда олиши чегараланмаган ва баҳоси аниқ товарларни сотиб оладию, лекин сотиш баҳоси ноаниқ бўлади, у таваккалчи, таклифни талабга мословчи, деб баҳолайди. Сэй эса тадбикорни воситачи, ишлаб чиқариш омилларининг координатори, тажриба ва билим эгаси, деб таърифлайди. Шумпетер эса тадбиркорларни новаторлигига алоҳида эътибор беради. Ўнинг фикрича тадбиркор деб, ишлаб чиқариш омилларини янги нисбатларини (комбинациясини) изловчи, вужудга келтирувчи, шу билан иқтисодий ўсишни таъминловчи киши тушунилади. Ўзбекистонда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ўзига хос хусусиятлари иқтисодчи олимлар Ўлмасов ва Шарифхўжаев (1995), Расулов (1999), Тожибоева (2002) 415 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz ва бошқаларнинг илмий ишларида ўрганилган. Масалан, Ўлмасов (1995): - Тадбиркорлик – кишилар (мулкчилик субъектлари)нинг моддий ва пул маблағларини амалда хўжалик оборотига тушириб, даромад топиш мўлжалланган иқтисодий фаолиятдир деса, проф. Расулов (1999): - Тадбиркорликни – хўжалик субъектларининг хатарлилиги билан боғлиқ ҳолдаги ташаббускорлик, ўз ғоялари ва ижтимоий иқтисодий самарага эришиш мақсадида янги комбинацияларни амалга оширувчи фаолиятдир деса, проф. Тожибоева (2002): - Тадбиркорлик маблағларни самарали сарфлаб, ишлаб чиқариш омилларини энг оптимал нисбатини топиб ишга тушириш эвазига даромад, фойда олишга қаратилган, инсонларга наф келтирувчи иқтисодий фаолиятдир деб, таъриф беради. Ўзбекистон Республикаси Президенти Мирзиёев 2024 йил 20 декабрь куни мамлакатимиздаги фаол тадбиркорлар билан видеоселектор шаклида ўтган мулоқотда сўзлаган нутқида, “Кенг кўламли ислоҳотларимизнинг илк кунларидан бошлаб, мен бир фикрни доим таъкидлаб келаман, тадбиркорликни ривожлантириш- биз учун стратегик вазифа. Бизнинг таянчимиз ҳам, суянчимиз ҳам, энг катта кучимиз ҳам шу соҳада мужассам... Биз катта иқтидор эгалари бўлган бизнес вакилларини асраб-авайлашимиз зарур. Ўлар биз учун жуда қадрли инсонлар”, деб таъкидлади. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот жараёнида мантиқий абстракция ва дедукция, тизимли таҳлил, статистик таҳлил каби усуллардан кенг фойдаланилган. Тадқиқотнинг услублари илмий-амалий аҳамиятга эга бўлган йўналишлари диалектик метод асосида шакллантирилган. Таҳлил ва асосий натижалар муҳокамаси. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик бозор иқтисодиётининг муҳим белгиларидан бири бўлиб, унинг тадрижий ривожланиши ижтиомий тараққиёт барқарорлигини таъминлайди. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик бугунги кунда мамлакатимизда ишчи кучи бандлигини таъминлайдиган аҳоли даромадини оширадиган, камбағалликни қисқартирадиган муҳим бўғинга айланмоқда. Масалан, 2000 йилда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик соҳасида банд бўлганлар сони 4462,7 минг киши 2005 йилда 6679,0 минг киши, 2010 йилда 8639,3 минг киши, 2018 йилда 10587,7 минг киши, 2024 йил 1 январь ҳолатига кўра эса уларнинг сони 11900 мингдан зиёдни ёки ҳозирги кунда мамлакатимиздаги иш билан банд аҳолининг 80 фоиздан ортиғини т