ЧАСТНАЯ СОБСТВЕННОСТЬ – ДРАЙВЕР НАЦИОНАЛЬНОГО ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ

Аннотация

This article evaluates the role of private property in the development of the national economy of Uzbekistan, examines the status of private sector entities, development trends, and conducts a comparative analysis of their investment activity. The article investigates the principles, characteristics, and implementation stages of privatization of state property in the country, as well as the content, structure, and improvement of economic reforms aimed at supporting the sector. It also explores the factors of private property development, prospects for structural development, and provides scientific proposals and practical recommendations focused on ensuring sustainable economic development through the digitalization of small businesses and private entrepreneurship. Keywords: private property, small business, privatization of state property, free competition, innovative development, tax system, investment, “Uzbekistan-2030” strategy. Кириш. Ўзбекистонда иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш жараёнида хусусий мулкчиликнинг мавқеи, ўрни мунтазам ортиб бормоқда. Хусусий сектор иқтисодиётнинг ривожланиш локомативига айланиб, тадбиркорлик муҳитини яхшилаш ва инвестицион фаолликни оширишда етакчи ўринни эгаллайди. Мамлакатимизда 1990-йиллардан бошлаб давлат мулкини хусусийлаштириш жараёнлари изчил тадрижий шаклда амалга оширилиб, хусусий бизнес ва кичик тадбиркорлик субъектлари ривожланиши иқтисодиётнинг барқарор ривожланишини таъминлашда муҳим ўрин эгаллайди. Ўшбу мақолада кичик тадбиркорликнинг ривожланишининг ижобий трендлари, хусусийлаштиришни амалга ошириш босқичлари ва бу борада "Ўзбекистон-2030" стратегияси доирасида белгиланган мақсадлар таҳлил қилинган. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни давлат томонидан қўллаб қувватлаш механизмини такомиллаштириш ва дастаклари самардорлигини ошириш асосида хусусий секторни барқарор суръатларда ривожлантиришга замин яратиши таъкидланади. Адабиётлар шархи. Тарихан мулкчилик муносабатлари иқтисодиёт фан соҳасидаги илмий тадқиқотлар марказида бўлган. Давлат ва хусусий мулк шаклларининг миллий иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришларни амалга оширишдаги ўрни узоқ хорижлик олимлар Смит (1962), Рикардо (1955), Веблен (1984), Коуз ва бошқаларнинг (2007) илмий ишларида ўрганилган. Бозор муносабатлари шаклланиши шароитида мулк шаклларининг ривожланиши ва унинг жамиятни ижтимоий-иқтисодий тараққиётидаги ўрнига бағишланган тадқиқотлар яқин хориж олимлари Милославский (2006), Жуков (2005), Черкасов ва бошқалар (2003) томонидан тадқиқ этилган. Ўзбекистонда бозор муносабатларини шаклланиши шароитида мулкчилик муносабатларини моҳияти, таркиби ва ривожланиш тенденциялари қишлоқ хўжалиги мисолида ўрганилган (Бутикова, 2002). Иқтисодий адабиётда хусусий мулк вужудга келиши ва ривожланишини иқтисодий ислоҳотларни чуқурлашуви шароитида барқарор иқтисодий ривожланишни таъминлаш жихатдан таҳлили қилиш хусусий мулкчилик ва тадбиркорлик ўртасидаги алоқалар механизмини тизимли ўрганиш долзарб, етарлича ўрганилмаган илмий муаммо ҳисобланади. 316 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz Мақола объекти миллий иқтисодиётда хусусий бизнес ва тадбиркорликни вужудга келиши ва ривожланиш қонуниятларини тадқиқ этишдан иборат. Илмий мақола мақсади давлат мулкини хусусийлаштиришнинг хусусий тадбиркорликка таъсир этиш жараёнларини тизимли таҳлил этиш асосида тадбиркорлик фаолияти самарадорлигини ошириш йўналишларини аниқлашга қаратилган илмий таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш шароитида мамлакатимизда бозор муносабатларини шакллантириш ва амал қилиш механизмини мустахкамлаш борасида мухим ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Жахон амалиёти кўрсатишича иқтисодиётни самарали фаолият кўрсатишининг асосини мулк шаклларининг кўп хиллиги ташкил этади. Турли мулкчиликка асосланган корхоналарнинг мавжудлиги бозорда соғлом рақобат муҳитини шаклланишига ва корхоналар фаолияти самарадорлигини ортишига олиб келади. Мамлакатимиз иқтисодиётида етарлича самарадорликка эа бўлмаган давлат сектор улуши пасайиш тенденциясига эга. Ўшбу ҳолатга қарама-қарши ўлароқ хусусий сектор ҳаракатчан, эгилувчан бўлиб технологик ўзгаришларга осонликча мослашади ва инновацияни қўллайди. Шу муносабат билан давлат самарали ишлаб чиқаришни таъминлай олмайдиган сохалар хусусий тузилмалар томонидан тартибга солиниши керак. Хусусий мулк фуқаролар мулкининг шакли сифатида Ўзбекистонда 1990- йиллардан ҳуқуқий асосга эга бўлди. Шахсий мулкдан фарқли ўлароқ хусусий мулк фойда, даромад олиш мақсадига хизмат қилади. Хусусий мулк жорий этилганда у чегереланган ёлланма меҳнатдан фойдаланувчи индивидуал меҳнат фаолиятини амалга оширишнинг ҳуқуқий шакли сифатида амал қилиши кўзда тутилган. Ўзбекистонда бозор муносабатларини шакллантиришнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда давлат мулкини хусусийлаштиришнинг қуйидаги тамойиллари ва ёндашувлари ишлаб чиқилди: • мулкни давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш шакли меҳнат коллективи аъзолари манфаатлар