ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ МЕХАНИЗМА НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ С ИНОСТРАННЫМИ ИНВЕСТИЦИЯМИ

Аннотация

The article highlights the special place of enterprises with foreign investment and joint ventures in our country's economy. Also, the experience of several foreign countries in taxation of the activities of enterprises with foreign investment and joint ventures is analyzed. Keywords: enterprise, joint venture, investment, investment policy, tax, foreign experience. 522 XI SON - NOYABR, 2024 522-530 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Мамлакатимизда фаолият кўрсатаётган хорижий капитал иштирокидаги корхоналарни қўллаб-қувватлаш мақсадида солиқ имтиёзлари берилмоқда.Тўғридан- тўғри хусусий чет эл инвестицияларини жалб этган ҳолда ташкил этилган ва қонунчиликда тасдиқланадиган рўйхат бўйича маҳсулот ишлаб чиқаришга ихтисослашган юридик шахслар учун айрим солиқлар бўйича имтиёзларни қўллашнинг ўзига хос хусусиятлари назарда тутилади. Ушбу ташкилотларга белгиланадиган муддатга киритилган тўғридан-тўғри хусусий чет эл инвестициялари ҳажмига қараб, ер солиғи, мол-мулк солиғи ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқни тўлашдан озод этиш тарзидаги солиқ имтиёзлари берилади. Хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар ва қўшма корхоналар фаолиятини солиққа тортишнинг бир қанча ўзига хос хусусиятлари мавжуд. Шуларни ҳисобга олган ҳолда хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарни солиққа тортиш механизмининг хориж тажрибасини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий адабиётларда хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарга берилиётган солиқ имтиёзлари турлича талқин қилинган. Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 25 декабрда тасдиқланган “Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида”ги ЎРҚ-598-сон қонуни билан тартибга солинади. Ушбу қонунда инвестициялар ва инвестиция фаолияти билан боғлиқ бўлган асосий тушунчаларнинг таърифлари келтирилган. Жумладан, “инвестициялар — инвестор томонидан фойда олиш мақсадида ижтимоий соҳа, тадбиркорлик, илмий ва бошқа фаолият турлари объектларига таваккалчиликлар асосида киритиладиган моддий ва номоддий бойликлар ҳамда уларга бўлган ҳуқуқлар, шу жумладан интеллектуал мулк объектларига бўлган ҳуқуқлар, шунингдек реинвестициялар бўлиб, улар қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин: маблағларни, шу жумладан пул маблағларини (шу жумладан чет эл валютасини), мақсадли банк омонатларини, пайларни, улушларни, акцияларни, облигацияларни, векселлар ва бошқа қимматли қоғозларни; кўчар ва кўчмас мол-мулкни (бинолар, иншоотлар, ускуналар, машиналар ва бошқа моддий қимматликларни); интеллектуал мулкка доир мулкий ҳуқуқларни, шу жумладан у ёки бу ишлаб чиқариш турини ташкил этиш учун зарур бўлган, техник ҳужжатлар, кўникмалар ва ишлаб чиқариш тажрибаси тарзида расмийлаштирилган, патентланган ёки патентланмаган (ноу-хау) техник, технологик, тижоратга оид ва бошқа билимларни, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида тақиқланмаган бошқа қимматликларни”( Қонун, 2019). Лев ва бошқалар (2022) солиқ маъмуриятчилигининг рағбатлантириш мақсадини қуйидагича изоҳлайди: Сўнгги йилларда “рағбатлантирувчи солиққа тортиш”га катта эътибор берилмоқда. У бизнес даромадлари учун имтиёзлар бериш ва ишлаб чиқаришни рағбатлантириш учун мукофот ва жарималарни белгилашга қаратилган кўплаб ташаббусларни ўз ичига олади. Имтиёзли режимнинг мақсади инвестиция фаолиятининг зарур йўналишда зарур оқимини рағбатлантиришдан иборат. Рағбатлантирувчи солиққа тортиш доирасида инвестиция фаолиятини рағбатлантириш учун бир қанча турдаги имтиёзлар тақдим этилади” . Қўзиева (2017) ўзининг илмий ишларида, Республикамизда фаолият кўрсатаётган эркин иқтисодий зоналарга хорижий инвестицияларни жалб қилишни янада рағбатлантириш ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарга солиқлар ва божхона тўловлари бўйича берилган имтиёзларнинг самарали амал қилиш механизмини янада такомиллаштириш юзасидан қатор таклифлар берганган. 523 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Тухлиевнинг (2021) фикрича, Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқимини кенгайтириш мақсадида хорижлик инвесторларнинг ишлаб чиқариш қувватларини тўлиқ ўзлаштиргунларига қадар барча кўринишдаги солиқлар, божхона тўловлари, йиғимлардан имтиёз ва преференциялар қўллаш мақсадга мувофиқ бўлади. Тўғридан- тўғри хорижий инвестицияларни киритишда имтиёзли солиққа тортиш тартибини алоҳида қўллаган ҳолда улар ишлаб чиқариш қувватларини тўлиқ ўзлаштиргандан кейин амалга ошириш маъқул бўлади. Коффи ва ҳаммуаллифлар (2023) тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар кириши учун ресурслар ва бозор излаш омилларининг ўрнини таҳлил қилдилар. Гана учун асосан ресурсларга етишиш ва бозор имкониятлари аҳамиятли эканлиги кўрсатилган. Бу манбалар турли мамлакатлар ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар турларига қараб бозор, ресурс ва самарадорлик излаш сабабларининг қанчалик аҳамиятли эканлигини кўрсатади. Jacques Morisset, Neda Pirniaлар (2024) қайд этишича: “Кўпгина тадқиқотларда солиқларнинг ўртача хорижий инвесторларга таъсирини ўргансада, бу таъсир трансмиллий компаниянинг хусусиятларига қараб сезиларли да