НАЛОГООБЛОЖЕНИЕ НЕДРОПОЛЬЗОВАТЕЛЕЙ: ОТЕЧЕСТВЕННАЯ ПРАКТИКА И ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ

Аннотация

This article provides a detailed analysis of the experiences of local and foreign countries in taxing subsoil users. The experiences of foreign countries on tax objects and tax rates for subsoil use are covered and analyzed. Keywords: tax, privilege, investment, innovative entrepreneurship, financial support, economic growth, tax object, advanced technologies. XI SON - NOYABR, 2024 453-460 453 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Табиий ресурслар умуммиллий бойлик ҳисобланиб, улар давлат томонидан муҳофаза қилинади. Зеро, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида қайд этилганидек: «Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий заҳиралар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир». (Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, 55-модда). Мамлакатимиз Президентининг 2021 йил 6 октябрдаги “Геология-қидирув ишларини янада рағбатлантириш ва ер қаъридан фойдаланувчиларга солиқ солиш тартибини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6319-сонли Фармони ва Солиқ кодексига киритилган ўзгартиришлар натижасида фойдали қазилмаларнинг энг кўп инвестиция талаб қиладиган турлари бўйича унинг ставкалари сезиларли даражада пасайтирилди. Масалан, газ учун 30 фоиздан 10 фоизга, нефть учун 20 фоиздан 10 фоизга, олтин ва мис учун 30 фоизга, уран учун 20 фоизга камайтирилди. Бу ер қаъридан фойдаланувчи фойдали қазилмаларни қазиб олиш имкониятига эга бўлиши, чет эл инвесторларини кўпроқ жалб қилиш учун амалга оширилди, чунки уларни қазиб олиш кўпроқ харажатларни талаб қилади. Юқори солиқ ставкалари билан маҳсулот ишлаб чиқарувчи ўз харажатларини оқлаш учун фақат юқори минералли табиий ресурслар (бой маъданлар)ни ўзлаштиришга ҳаракат қилади. Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексида қимматбаҳо металларнинг айрим турларини қазиб олиш (ажратиб олиш) чоғида солиқ базасини аниқлашнинг ўзига хос хусусиятлари белгиланган. Бунда олтинни реализация қилиш чоғида - қазиб олинган (ажратиб олинган) металлнинг қиймати солиқ солиш объектидир. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, ҳисобот даври учун ўртача арифметик биржа баҳоси ва ўртача олинган реализация қилиш баҳоси ўртасида олинган юқорироқ нарх бўйича ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ ҳисобланади. Амалда бундай ёндашув солиқ тўловчиларга ноқулайликлар яратиш билан бир вақтда йил давомида ҳар хил тартибда (ўртача арифметик биржа баҳоси ва ўртача олинган реализация қилиш баҳоси ўртасида олинган юқорироқ нарх бўйича) солиқни ҳисоблашни тақозо этади. Бинобарин, қимматбаҳо металлнинг ўртача арифметик биржа баҳоси юқори бўлгани сари солиқ суммаси (юки) ҳам ошиб боради. Адабиётлар шарҳи. Ер қаърижан фойдаланганлик учун солиққа тортиш борасида хорижий олимлардан Басыров (2016) тадқиқот ишларида “ер қаъри участкаларини ўзлаштириш объектлари” тушунчасига изоҳлар келтириб ўтган. Шу билан бир қаторда Басыров (2016) ер ости бойликларидан самарали фойдаланишда солиқлар орқали тартибга солиш мумкинлигини илмий асослаб берган. Блошенко (2019) эса ўз тадқиқот ишларида “фойдали қазилмаларни қазиб олиш солиғи ва солиқ салоҳияти бўйича тизимли ёндашувни ишлаб чиққан ҳамда фойдали қазилмаларни қазиб олиш солиғини табақалаштирилган ставкалари ва солиқ потенциалини аниқлаш учун тоғ-кон рентаси таркибида рента ҳосил қилувчи омилларини аниқлаб берган;”. Табиий бойликларни солиққа тортиш ва улардан самарали фойдаланиш борасида Сафаров (2006) корхоналар табиий ресурс солиқларини ихчамлаштирилган солиққа тортиш тизимини қўллаш кераклигини асослаб берган. ер ости бойликларидан олинадиган солиқларни ҳисоблашда ҳисобга олиш усулини таклиф этган ҳамда бу солиқни ундириш механизмларини янада такомиллаштириш деб таклифлар келтириб ўтган. 454 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Иқтисодчи олимларимиздан Ашурова (2012) Ўзбекистон Республикасида ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқни ҳуқуқий асослари ва ер ости бойликларидан самарали фойдаланиш йўналишларини келтириб ўтганлар. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақоланинг назарий ва услубий асоси сифатида умумиқтисодий адабиёт ҳамда илмий мақолалар, иқтисодчи олимларнинг ер қаъридан фойдаланувчиларни солиққа тортиш ва ер қаъридан фойдаланувчиларни солиққа тортишнинг махалий амалиёт ва хорижий далатлар тажрибалари масалалари бўйича изланишлари, олимлар ва соҳа вакиллари билан суҳбатлар, уларнинг ёзма ва оғзаки фикр-мулоҳазаларини таҳлил қилиш, эксперт баҳолаш, жараёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга тизимли ёндашув, муаллиф тажрибалари билан қиёсий таҳлил ўтказиш орқали тегишли йўналишларда хулоса, таклиф ва тавсиялар берилган. Мавзуни ўрганиш жараёнида умумиқтисодий усуллар билан бир қаторда маълумотларни тизимлаш бўйича махсус ёндашувлар, яъни таққослаш, назарий ва амалий материалларни жамлаш ҳамда тизимли таҳлил каби усуллар қўлланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ривожланган мамлакатларда ер қаъридан фойдаланганлик учун рухсат бериш тизимида давлат табиий ресурслардан фойдаланиш учун лицензияларни танлов асосида тақсимлайди ва лицензия шар