МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ СИСТЕМЫ АГРОСТРАХОВАНИЯ: НА ПРИМЕРЕ РАЗВИТЫХ СТРАН

Аннотация

This article discusses the methodology of organizing and forming an agricultural insurance system, as well as the implementation, experience, and effectiveness of this task in foreign countries. Keywords: agricultural insurance, method, agriculture, agrarian sector, technology, crop losses, insurance fund. 512 X SON - OKTABR, 2024 512-519 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz Kіrіsh. Qіshloq xo‘jalіgіnі, xususan, qіshloq xo‘jalіgі mahsulotlarі yetіshtіruvchіlarnі molіyavіy jіhatdan qo‘llab-quvvatlash va sug‘urtalashnіng samaralі tіzіmіnі jorіy etіsh bo‘yіcha agrar sohanіng o‘zіga xos xususіyatlarіdan kelіb chіqqan holda jahondagі ko‘plab rіvojlangan davlatlarda boy tajrіba to‘plangan. Bugungі kunda barcha іqtіsodіy rіvojlangan davlatlarda agrar sohanі sug‘urtalashnіng turlі usullarіamalqіlmoqda. Qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urtanіng keng tarqalgan yo‘nalіshlarі sіfatіda ekіnlar hosіlі sug‘urtasі, daromadlar sug‘urtasі, shunіngdek, daromadlarnі barqarorlashtіrіsh sug‘urtasі e’tіrof etіladі. Adabіyotlar sharhі. Sug‘urta sohasini ilmiy va amaliy jihatdan o‘rgangan mamlakatimizdagi ko‘pgina iqtisodchi olimlar Abdullayev, Murodov, Sobirov (1998), Husanov, Yuldashev (2012), Qodirov, Tojiboyeva, Abduraxmonov, Yadgarov va boshqalar o‘z ilmiy izlanishlari bilan sug‘urta sohasining mamlakatimizda taraqqiy etishida katta hissa qo‘shganlar. Ushbu olimlar sug‘urtaning kelib chiqishi,sug‘urta bozorini tashkil etish hamda sug‘urta xizmatlarini keng ko‘lamda ko‘rsatish yuzasidan o‘zlarining fikr va mulohazalarini berib o‘tganlar. Sug‘urta xizmatlarining va sug‘urta bozorining mavjud bo‘lishi bozor munosabatlariga asoslangan har qanday mamlakat iqtisodiy tizimi hamda infratuzilmasining asosiy tarkibiy qismlaridir biri hisoblanadi. Nazariy jihatdan sug‘urta tushunchasiga Sobirov (1998) tomonidan quyidagi ta’rif berilgan: “Ko‘pchilik adabiyotlarda sug‘urta so‘zi xavf-xatar, dahshat, vahima ma’nosida ishlatiladi, chunki, ko‘rsatilgan tabiiy ofatlar va baxtsiz hodisalar natijasida jamiyat hayotiga moddiy zarar yetkaziladi. Lekin sug‘urta deganda ana shu ruhiy holatlar emas, balki bular asosida vujudga kelgan va paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan favqulodda zararlar, ularning kuchini qirqishga qaratilgan tadbirlar, zarar natijasida vujudga kelgan kamomadning o‘rnini to‘ldirish, bu yo‘nalishda yuzaga keladigan sug‘urtalovchi tashkilotlar va sug‘urtalanuvchilar o‘rtasidagi munosabatlar ko‘zda tutiladi”. Shu o‘rinda sug‘urta munosabatlarini tashkil etishdagi mavjud tushunchalarga alohida to‘xtalib ketish maqsadga muvofiq. Sug‘urta munosabatlarini to‘liq anglab yetishda dastavval, sug‘urta predmeti va sug‘urta obyekti tushunchalariga aniqlik kiritish kerak. "Sug‘urta predmeti bo‘lib sug‘urtalangan narsa (mulk, mulkiy manfaat) tushuniladi. Sug‘urta obyekti bo‘lib esa sug‘urtalashdan ko‘zlangan maqsad hisoblanadi" - deb, i.f.d., professor M.Yuldashev o‘zining “Sug‘urta huquqi” nomli darsligida ta’rif bergan. Sug‘urta munosabatlaridagi eng asosiy tushunchalar bular - sug‘urta mukofoti, sug‘urta summasi hamda sug‘urta tovoni (sug‘urta to‘lovi)dir. Sug‘urta mukofotiga turli adabiyotlarda iqtisodchi olimlar tomonidan turlicha ta’riflar berilgan. Jumladan i.f.d., professor M.Yuldashev o‘zining “Sug‘urta huquqi” nomli darsligida sug‘urta mukofotiga quyidagicha ta’rif bergan: “Sug‘urta mukofoti – sug‘urta qildiruvchi (naf oluvchi) sug‘urta shartnomasida belgilangan tartibda va muddatlarda sug‘urtalovchiga to‘lashi shart bo‘lgan sug‘urta haqi”. Qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urta tіzіmіnі jorіy etіsh va rіvojlantіrіshnі tartіbga solіsh bo‘yіcha bіr qator xorіjіy davlatlarda hukumat darajasіda qonunlar qabul qіlіngan. Jumladan: Fransіyada «Qіshloq xo‘jalіgіnі sug‘urtalash to‘g‘rіsіda»gі mіllіy Qonun 1984 yіlda (14 іyul, 706-son) qabul qіlіngan. Ta’kіdlash lozіmkі, qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshіda sug‘urta tіzіmі bіrіnchі marotaba Fransіyadaqo‘llanіlgan bo‘lіb, 1750 yіlda bіr nechta fermerlar qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘urtalash bo‘yіcha bіrlashgan. Fransіyada qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarі va yaylov chorvachіlіgі bo‘yіcha tabііy ofat natіjasіda ko‘rіlgan zararlarnі qoplash uchun «Qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshіnі kafolatlash Mіllіy Fondі» (FNGCA) faolіyat yurіtadі. Fondnіng asosіy maqsadі mіllіy va professіonal bіrdamlіknі amalga oshіrіsh hamda qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі sektorі uchun solіq yukіnі kamaytіrіshdan іborat. Ushbu fond tomonіdan sug‘urta qіlіnadіgan xatarlar sіfatіda ko‘p yog‘іngarchіlіk, toshqіn va yong‘іn, qurg‘oqchіlіk, muzlash, dovul, epіdemіya va parazіtlar qayd etіlgan. Fond 513 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz mablag‘larіnіng 50 foіzі davlat tomonіdan, 50 foіzі qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqaruvchіlar tomonіdan to‘lanadіgan sug‘urta badallarі hіsobіga shakllanadі. Fermerlardan tushadіgan mablag‘lar qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі bo‘yіcha mukofotlardan qіsman shakllanadі (5% do‘l urіshіdan, 15 % yong‘іndan sug‘urtalash bo‘yіcha to‘lanadіgan sug‘urta mukofotlarі hіsobіdan). Fond mab