Davlat budjeti xarajatlarining samaradorligini baholashning ustuvor yo‘nalishlari

Аннотация

Ushbu maqolada davlat budjeti xarajatlarini optimallashtirishning muhim jihati hamda fiskal barqarorlikka erishish va davlat xarajatlari ta’sirini maksimal darajada oshirishda samarali rejalashtirishning ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: davlat budjeti, budjet xarajatlari, xarajatlar tarkibi, rejalashtirish, samaradorlik, fiskal barqarorlik, optimallashtirish, davlat xarajatlari ta’siri. Davlat moliyasi landshaftida davlat budjeti xarajatlarini optimallashtirish va samarali rejalashtirish barqaror iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, fiskal mas’uliyatni ta’minlash va davlat xizmatlari ko‘rsatish darajasini oshirishning hal qiluvchi tayanchi bo‘lib turibdi. Ushbu maqolada budjet xarajatlarini optimallashtirish bo'yicha strategiya va yondashuvlar hamda muvozanatli va ta'sirli davlat budjetiga erishishda samarali rejalashtirishning ahamiyati ko'rib chiqiladi. Davlat budjetlari davlat resurslarini turli sohalar va xizmatlarga taqsimlashni boshqaradigan moliyaviy rejalardir. Biroq, cheklangan resurslar va ortib borayotgan talablar tufayli davlatlar sarflangan har bir dollarning ta'sirini maksimal darajada oshirish muammosiga duch kelishadi. Xarajatlarni optimallashtirish nafaqat xarajatlarni qisqartirish, balki xarajatlarning strategik ustuvorliklarga mos kelishini ta'minlash, pul qiymatini ta'minlash va uzoq muddatli maqsadlarga hissa qo'shishdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-son Farmoni, 46- maqsadida “Fiskal barqarorlikni ta’minlash va davlat majburiyatlarini samarali boshqarish” belgilangan. Ushbu maqsadga erishish uchun 5 ta samaradorlik ko‘rsatkichlaridan biri 2030 yilgacha “Natijaga yo‘naltirilgan budjetlashtirish” amaliyotiga to‘liq o‘tish ko‘zda tutilgan[1]. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Davlat moliyasini boshqarish tizimini takomillashtirish strategiyasining asosiy maqsadlaridan biri bu o‘rta muddatli budjet asoslarini ishlab chiqish hamda yillik budjetni shakllantirishning yangi “natijaga yo‘naltirilgan budjet” (Dasturiy budjetlashtirish) tizimini joriy etish hisoblanadi. Maqolani yozish jarayonida bir qator iqtisodchi olimlarning mahalliy budjetlarning daromadlari va xarajatlari, ularni boshqarishning ilmiy-nazariy va amaliy asoslarini o'z ichiga olgan ilmiy va o'quv adabiyotlari mavjud. Xususan, xorijiy iqtisodchilardan Maria N.[2], Busch, D., Strehl, W [3], B. Gashi, G.Asllani, L.Boqolli [4], Akif Musayev, Khatai Aliyev [5] va boshqalar ilmiy tadqiqotlarda 416 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi keng yoritilgan. Davlat budjet tizimining ilmiy-nazariy asoslarini shakllantirishga Oʻzbekistonlik iqtisodchi olimlardan A.V.Vahobov, T.S.Malikov[6], N.X.Xaydarov[7], T.Eshnazarov[8] va boshqalar hissa qo‘shdilar. Tadqiqot maqsadiga erishish uchun dastavval amalga oshirilishi kerak bo’lgan vazifalar belgilab olindi. Jumladan: O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti parametrlari bo‘yicha statistik malumotlarni jamlash va ularga ishlov berib ma’lum guruhlarga ajratish; guruhlangan ma’lumotlar asosida tasviriy statistikani jadval va grafiklar orqali ifodalash; Davlat budjeti xarajatlari va unga ta`sir etuvchi makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni koorelatsion – regression tahlil qilish orqali, natijaviy belgiga ta`sir etayotgan omil belgilarning bog’liqlik kuchiga baho berish; olingan natijalarni induksiya va deduksiya usullari orqali tanqidiy tahlil qilib, davlat xarajatlarini rejalashtirish va samaradorligini oshirish imkoniyatlari bo’yicha takliflar ishlab chiqish. Davlat budjeti xarajatlarini tushunish davlat moliyasini tahlil qilish, siyosat ustuvorligini baholash va davlat dasturlari samaradorligini baholash uchun juda muhimdir. Shuningdek, u iqtisodiy sharoitlarni shakllantirishda va jamiyat ichidagi resurslarni taqsimlashga ta'sir qilishda muhim rol o'ynaydi. 1- jadval Davlat budjeti xarajatlarining 2019-2023 yillarda o’zgarish tendensiyasi, mlrd. so’mda [9] Davlat budjeti xarajatlarining tarkibi 2019-2023 yillar mlrd. so'mda Xarajat turlari 2019 2020 2021 2022 2023 Ijtimoiy xarajatlar 63542,4 74231,8 92013,6 117691,9 137246,8 Iqtisodiyot xarajatlari 18485,2 16692,8 21169,7 34090,9 42926,9 Investitsiya xarajatlarini 7 048,5 18843,7 29900,1 27807 29581,6 moliyalashtirish Davlat boshqaruvi, adliya va prokuratura organlarini saqlash 4956,4 7443,4 8479,2 11468,6 14618,4 xarajatlari Sud organlarini saqlash xarajatlari 358,6 383 849,8 1117,6 1295,4 O‘zini o‘zi boshqarish organlarini 701,1 817,7 1037,1 965,4 760,9 saqlash xarajatlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar, shahar va 985,4 1506,2 1401,8 1811 1720,4 tumanlar budjetlarining zaxira jamg‘armalari Davlat tomonidan NNT va fuqarolik jamiyatning boshqa 37,8 47,5 95,6 103,5 326,8 inistitutlarini qo‘llab-qo‘vvatlash xarajatlari Davlat qarzlariga xizmat 1089,2 1816,4 2238,2 3528,5 8220,6 ko‘rsatish va qoplash xarajatlari B