Foyda solig'ini aniqlashga xarajatlarni tasniflash usullari

Аннотация

Ushbu maqolada foyda solig‘ini aniqlashda xarajatlarni to‘g‘ri tasniflash usullarining ahamiyati va ular orqali soliqqa tortish jarayonining samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda xarajatlarni iqtisodiy mazmuni, qo‘shilgan qiymatga nisbatan va davriylik bo‘yicha tasniflash usullari ko‘rib chiqilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xarajatlarni aniq tasniflash soliqqa tortiladigan bazani to‘g‘ri aniqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu usullar korxonalarning moliyaviy natijalarini yaxshilash va soliqqa oid xatoliklarni kamaytirishga yordam beradi. Kalit soʼzlar: foyda solig‘i, xarajatlarni tasniflash, soliqqa tortiladigan foyda, iqtisodiy mazmun, bevosita xarajatlar, bilvosita xarajatlar, davriy xarajatlar, moliyaviy hisobotlar, soliq riski. 256 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Foyda solig‘ini aniqlash jarayoni korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholash va soliqqa tortiladigan bazani aniq belgilash uchun muhimdir. Bu jarayonning to‘g‘ri amalga oshirilishi uchun xarajatlarni tasniflashning samarali usullaridan foydalanish zarur. Xarajatlarning to‘g‘ri tasniflanishi nafaqat soliqqa tortiladigan foydani aniq hisoblashda, balki korxonaning moliyaviy holatini yanada shaffof ko‘rsatishda ham yordam beradi. Iqtisodiy mazmun, bilvosita va bevosita xarajatlar, davriylik kabi tasniflash usullari soliqqa tortish mexanizmining asosiy elementlarini tashkil qiladi. Soliq tushunchasi iqtisodiy kategoriya sifatida davlatning paydo bo‘lishi va faoliyatining davomiyligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu o‘rinda soliq kategoriyasi davlatni iqtisodiy siyosati orqali iqtisodiy voqelik sifatida yuzaga chiqishini ta’kidlash lozim. Soliq tushunchasi tor ma’noda davlat ixtiyoriga soliq to‘lovchilardan majburiy tartibda undiriladigan pul tushumlarini ifodalaydi. O‘zbekistonda ham soliq tizimi va moliyaviy boshqaruvdagi o‘zgarishlar korxonalarni soliqqa oid majburiyatlarini to‘g‘ri va samarali bajarishga undaydi. Shu sababli, korxonalar uchun foyda solig‘ini aniqlashda xarajatlarni to‘g‘ri tasniflash nafaqat soliq yukini kamaytiradi, balki moliyaviy rejalashtirishni ham yengillashtiradi. Ushbu maqolada foyda solig‘ini hisoblash jarayonida qo‘llaniladigan asosiy xarajat tasniflash usullari va ularning korxonaning soliqqa tortilishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi. Foyda solig‘ini aniqlash jarayoni korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholash va soliqqa tortiladigan bazani aniq belgilash uchun muhimdir. Bu jarayonning to‘g‘ri amalga oshirilishi uchun xarajatlarni tasniflashning samarali usullaridan foydalanish zarur. Xarajatlarning to‘g‘ri tasniflanishi nafaqat soliqqa tortiladigan foydani aniq hisoblashda, balki korxonaning moliyaviy holatini yanada shaffof ko‘rsatishda ham yordam beradi. Iqtisodiy mazmun, bilvosita va bevosita xarajatlar, davriylik kabi tasniflash usullari soliqqa tortish mexanizmining asosiy elementlarini tashkil qiladi. O‘zbekistonda ham soliq tizimi va moliyaviy boshqaruvdagi o‘zgarishlar korxonalarni soliqqa oid majburiyatlarini to‘g‘ri va samarali bajarishga undaydi. Shu sababli, korxonalar uchun foyda solig‘ini aniqlashda xarajatlarni to‘g‘ri tasniflash nafaqat soliq yukini kamaytiradi, balki moliyaviy rejalashtirishni ham yengillashtiradi. Ushbu maqolada foyda solig‘ini hisoblash jarayonida qo‘llaniladigan asosiy xarajat tasniflash usullari va ularning korxonaning soliqqa tortilishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi. Ushbu tadqiqotda foyda solig‘ini aniqlashda xarajatlarni tasniflash usullarining samaradorligi va soliqqa tortiladigan foydani aniqlash jarayoniga ta'sirini o‘rganish maqsad qilingan. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlar asosida amalga oshirildi.[1,50] Ilmiy manbalar va amaliy tadqiqotlar asosida xarajatlarni tasniflash usullari va ularning soliqqa tortiladigan bazaga ta'siri o‘rganildi. Xalqaro va mahalliy adabiyotlar tahlili orqali, foyda solig‘ini aniqlashda tasniflashning turli usullarining afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqildi. 257 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi O‘zbekistondagi bir nechta yirik va o‘rta korxonalarning moliyaviy hisobotlari va ularning soliqqa tortiladigan foydasi bo‘yicha ma’lumotlar to‘plandi. Moliyaviy hisobotlarda xarajatlarni tasniflash usullari ko‘rib chiqilib, ularning soliqqa tortiladigan foydani aniqlashdagi roliga e'tibor qaratildi. Xarajatlar operatsion, moliyaviy, va kapital xarajatlarga bo‘linib tahlil qilindi. O‘zbekistonda va xalqaro tajribada qo‘llaniladigan xarajatlarni tasniflash usullari o‘zaro taqqoslandi. Bu qiyosiy tahlil orqali soliq tizimlarining samaradorligi, tasniflash usullarining soliq yukini kamaytirishdagi o‘rni va korxonalar faoliyatiga ta’siri o‘rganildi.[5,18] Tadqiqotning empirik qismi O‘zbekistondagi bir qator korxonalarning soliqqa tortiladigan foydasi bo‘yicha real amaliyot tahliliga asoslangan. Bu orqali xaraj