Qishloq xo’jaligi korxonalarining optimal tarmoq tuzilmasini shakllandirishda chorvachilikning rolini asoslash

Аннотация

Bozor sharoitida korxonaning qishloq xoʼjaligi ishlab chiqarishi samaradorligiga korxona hajmi (er maydoni, ishchilar soni); agroiqlim sharoitlari; chiziqli o‘sish tendensiyasi, hayvonlar populyatsiyasining dinamikasi, chorvachilik mahsulotlari; tarmoq tuzilmasi (oʼsimlikchilik va chorvachilik oʼrtasidagi bogʼliqlik, ixtisoslashuv); Kalit so’zlari: tashqi talab, uzoq muddatli o‘sish, tarmoq tuzilmasi, ishlab chiqarish rentabelligi, oʼsimlikchilikning rentabelligi, resurs bozarlari. Chorvachilik sohasi, uzoq davom etgan tanazzulga qaramay, mahalliy agrosanoat majmuasini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo‘lib, har yili 99 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi yalpi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda va umuman, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda muhim ulushni taʼminlab kelmoqda. Go‘sht va go‘sht mahsulotlari aholi farovonligining asosi bo‘lib, ularning isteʼmol ko‘rsatkichlari oziq-ovqat xavfsizligi va turmush sifatini taʼminlash holati ko‘rsatkichlaridan biridir. To‘liq ovqatlanish uchun odam kuniga 100-110 gramm protein isteʼmol qilishi kerak, shundan 70-75 gramm hayvonlardan kelib chiqishi kerakligi ilmiy jihatdan aniqlangan. Tarmoq mahsulotlari sanoat va mahsulot eksporti uchun xom ashyo hisoblanadi va shuning uchun chorvachilik rivojlanishining iqtisodiyot faoliyatiga taʼsiri kutilganidan ancha yuqori. Taʼkidlash joizki, chorvachilikni rivojlantirishning hozirgi inqiroz holati ko‘p jihatdan so‘nggi yillarda aholining xarid qobiliyatining pasayishi natijasida yuzaga kelgan daromadlarning qisqarishi muammolari bilan bog‘liq. Yalpi chorvachilik mahsulotining o‘rganilayotgan salmog‘i umumiy ishlab chiqarish hajmida O‘zbekiston Respublikasida pasayish va Qoraqalpog‘iston Respublikasida barqaror chiziqli o‘sish tendensiyasiga ega ekanligini ko‘rish mumkin (1-rasm). 2010-2023 yillar mobaynida eng yuqori ko‘rsatkich parrandachilik tarmog‘iga to‘g‘ri kelib 2010 yilga nisbatan 2023 yilda 1431,6 ming nafarga oshib 1944,4 nafarga yetdi. Undan keyingi o‘rinlarda qo‘ylar va echkilar 477,8 ming 100 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi bosh (329,9 boshga oshgan) hamda yirik shoxli qoramollar soni 168,1 ming (329,9 ming boshga o‘sgan) boshga yetdi. Bu esa respublikada boqiladigan chorva mollari sonining o‘sishining ijobiy tendensiyasi aniqlandi, bu qishloq xo‘jaligi korxonalarida ham, uy xo‘jaliklarida ham kuzatildi: qishloq xo‘jaligi korxonalarida qoramollar soni deyarli 2 barobar, qo‘y va echkilar ̶2,2 barobarga, parrandalar ̶ 3,8 barobarga o‘sdi. Uy xo‘jaliklarda qoramollar soni 4,8 foizga, sigirlar 6,7 foizga, qo‘y va echkilar 12,9 foizga hamda parrandalar esa 14,5 foizga oshgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasida barcha xo‘jalik toifalari bo‘yicha chorvachilikning asosiy turlarini ishlab chiqarish 2023 yilda 2010 yilga Ko‘rsat-kichlar 2010 2015 2020 2021 2022 2023 nisbatan o‘zgarishi (+,-) Go‘sht (tirik 58881,0 88402,0 111069,0 116386,0 120860,0 125334,0 66453,0 vaznda), tonna Sut, tonna 183554,0 322130,0 404778,0 418801,0 434438,0 450075,0 266521,0 shundan: sigir 181147,0 320312,0 399032,0 414936,0 430628,0 446320,0 265173,0 suti Tuxum, ming 45998,0 206722,0 341296,0 379731,0 386966,0 394201,0 348203,0 dona shundan: tovuq tuxumi, 45568,0 205094,0 327447,0 368347,0 375766,0 383185,0 337617,0 ming dona Asal, tonna 95,0 364,0 753,0 799,3 833,3 606,9 511,9 Qirqib olingan 861,0 1175,0 1358,0 1473,0 1505,0 1159,0 298,0 jun, tonna Olingan qorako‘l 68503,0 80300,0 83497,0 88539,0 92715,0 83763,0 15260,0 terilar, dona Pilla, tonna 814,4 852,5 704,4 752,4 802,1 858,0 43,6 Bu bilan Respublikada barcha xo‘jalik toifalari bo‘yicha chorvachilikning asosiy turlarini ishlab chiqarishda ham ijobiy natijalarga erishilgani kuzatiladi. Qoraqalpog‘iston Respublikada chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishni rivojlantirishning yuqori dinamikasi mavjudligi aniqlandi. O‘sish mahsulotlarga tashqi talab barqaror bo‘lgan sharoitda parrandalar sonining o‘sishi hisobiga korxonalarda parranda go‘shtini ko‘paytirish (tirik vaznda) va tuxum yetishtirish hajmining ko‘payishi hisobiga taʼminlanmoqda. Qulay tabiiy-iqlim, mehnat va yer resurslarining mavjudligi Qoraqalpog‘iston Respublikasining chorvachilikni rivojlantirishda muhim salohiyatini yaratadi, ammo shuni taʼkidlash kerakki, zamonaviy sharoitda qishloq xo‘jaligining ushbu tarmog‘i ancha qiyin ahvolda va samarali davlat muhofazasiga muhtoj. Biroq davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan moddiy yordam chorvachilik mahsulotlari yetishtirishda muvaffaqiyatlar kafolati emas. Muammoni xo‘jaliklarning o‘z kuchi bilan hal etish yo‘llarini izlash kerak. 101 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Epidemiologik vaziyatning yaxshilanishi fonida korxonalarda yirik shoxli qoramollarni yetishtirishnin