Формирование агрокластеров и их связь с повышением экспортного потенциала сельского хозяйства

Аннотация

s. This article examined the theoretical issues associated with the growing demand for agricultural sectors. Key words: cluster, agriculture, export, competitiveness, innovation, cotton-textile cluster, sales markets, diversification. Глобаллашув жараёнлари республика- мер ва деҳқон хўжаликларининг қайта ишлаш мизни ташқи иқтисодий алоқалари ва қишлоқ саноати корхоналари (шу жумладан кластер- ҳўжалигини рақобатбардошлигини оширишга лар) билан ўзаро ҳамкорлигини таъминлаш” жаҳон хўжалиги кўрсатадиган таъсирни тўлиқ- устувор вазифаси қўйилган [2]. роқ ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади. Жа- 2015-йилдан бошлаб қишлоқ хўжалиги ҳон короновирус пандемияси шароитида қиш- ишлаб чиқаришини диверсификация қилиш лоқ ҳўжалиги маҳсулотларини экспортини кў- мақсадида пахта ва буғдой майдонлари қисқар- пайтириш ташқи бозорларга чиқишни давлат тирилмоқда, сабзавот, картошка, мева ва полиз томонидан мувофиқлаштирилиши муаммоси етиштириш учун мўлжалланган майдон кўпай- ўта муҳим масалалардан биридир. Бугунги кун- моқда. да, короновирус пандемияси шароитида про- Бунинг натижасида қишлоқ хўжалиги текционизм қишлоқ ҳўжалиги маҳсулотларини маҳсулотларини экспорт қилиш таркибида пах- экспорт қилишда (айниқса озиқ-овқат маҳсу- та улуши камайиб, мева-сабзавот улуши ош- лотлари мисолида) турли шаклларда намоён моқда. 2018 йилда қишлоқ хўжалиги маҳсулот- бўлмоқда ва барча дунё худудларида, жумла- лари улуши жами экспортни 9,0 фоизини таш- дан, ривожланган бозор иқтисодиётига эга кил қилган ўлса (1,32 миллиард. АҚШ доллари). мамлакатларда ҳам кузатилмоқда. 2017 йилда бу кўрсаткич 10,0% (1,35 млрд. Маълумки, Президентимиз Ш.Мирзиеёв АҚШ). Экспортни қисқартиришнинг сабаби пах- ташаббуслари билан қабул қилинган “Ўзбекис- та хом ашёсининг улушини мева етиштириш- тон Республикасини янада ривожлантириш дан кўра тезроқ пасайиши ҳисобланади (1- бўйича ҳаракатлар стратегияси”да қишлоқ расм). хўжалигини модернизация қилиш ва жадал Мева-сабзавот маҳсулотларини ташқи ривожлантириш, жумладан фермер хўжаликла- бозорларга чиқариш самарадорлигини ошириш ри, энг аввало, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари- мақсадида экспорт механизмини такомиллаш- ни ишлаб чиқариш билан бир қаторда, қайта тирилди. 2018 йил ноябр ойидан бошлаб юри- ишлаш, тайёрлаш, сақлаш, сотиш, қурилиш иш- дик шахслар олдиндан тўловсиз, аккредитив лари ва хизматлар кўрсатиш билан шуғулла- очмасдан ва улгуржи савдога лицензия мавжуд наётган кўп тармоқли фермер хўжаликларини бўлмасдан мева-сабзавотларни экспорт қилиш- рағбатлантириш ва ривожлантириш учун қу- лари мумкин, экспорт қилинаётган мева-саб- лай шарт-шароитлар яратиш, тармоқ экспорт завот маҳсулотлари эса мажбурий божхона тек- салоҳиятини ошириш каби муҳим вазифалар ширувидан ўтказилмайди. Шунингдек, 2019- қўйилган [1]. йилнинг март ойидан бошлаб мева-сабзавот Шунингдек, “Ўзбекистон Республикаси маҳсулотларини ҳар қандай миқдорда инвойс қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг асосида контрактсиз экспорт қилишга рухсат 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегия- берилди. си”да “қишлоқ хўжалиги бирлашмалари, фер- Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 5 175 700 637,3 600 536,2 500 477,1 400 413,9 359,6 318,9 300 224,5 222,1 200 193,9 100 0 2016 2017 2018 Пахта толаси Мева ва ёнғоқлар Сабзавотлар 1-расм. Агросаноат мажмуасида қишлоқ ҳўжалиги маҳсулотларининг асосий турларини экспорт қилиш динамикаси, млн. АҚШ долл.[13] Шунинг учун мева-сабзавотларни экспор- Натижада маҳсулотни ишлаб чиқариш тини янада кўпайтириш учун қайта ишлаш сан- диверсификацияси кенгаяди. Масалан, пахта оатини ривожлантириш ва уни жаҳон стандар- хом-ашёсидан 30 турдан зиёд маҳсулот тайёр- тлари даражасида замонавий технологиялар лаш имконияти пайдо бўлади. Бир тонна пахта билан таъминлаш зарур. Бунинг учун қуйидаги хом-ашёсидан 360 килограмм момиқ пахта, 110 ишларни амалга ошириш талаб қилинади: килограмм пахта ёғи, 16 килограмм совун давлат маҳаллий ишлаб чиқарувчини олинади. қўллаб-қувватлаш сиёсатини шакллантириши Ўзбекистонда ҳозирги вақтгача тармоқ ва хом ашёдан тайёр маҳсулотгача бўлган кластерлари етарли даражада ривожланмаган жараённи ягона тизим сифатида кўриш талаб эди. Кўмалашувчи ишлаб чиқаришларнинг қилинади ҳамда ташқи бозорларга чиқишда мавжуд эмаслиги агротармоғининг маҳаллий қўшилган қиймат занжирини ҳисобга олиш корхоналарига жаҳондаги технологик янгила- зарурдир; нишлар билан баравар қадам ташлашга имкон мева-сабзавотларни қайта ишлаш саноа- бермаган [10]. ти корхоналари қувватини худудлар кесимида Агротармоқда кластерини яратишда хом- оптимал жойлаштириш ва бунда экспорт омил- ашё олишдан бошлаб, қайта ишлаш ва маҳсу- ларини инобатга олиш талаб қилинади. лотни сотишгача бўлган бутун технологик зан- янги ташқи бозорларга кириш, айниқса жирнинг юзага келиши натижасидаги синерге- ривожланган мамлакатлар бозорини ўзлашти- тик самаранинг шаклланиши, айниқса, катта риш ва унда бўлаётган истиқболли ўзгариш- аҳамиятга эга, бу эса ўз навбатида, тармоқнинг ларни ҳисобга олиш (ИСО 9000-2001 стандарти, инновацион жозибадорлиги ортишига сабаб маркетинг тизимини шакллантир