ПОКАЗАТЕЛИ ОЦЕНКИ ПРОЦЕССОВ СПЕЦИАЛИЗАЦИИ В МАЛОМ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВЕ И МЕРЫ ПО ПОВЫШЕНИЮ ИХ ЭФФЕКТИВНОСТИ

Аннотация

In this article, the last added product, the average result obtained at the expense of economic resources, the level of attractiveness of the introduction of resources into the industry, the methods of calculating the indicators representing the efficiency of the processes of specialization of small business entities in economic sectors have been developed, the efficiency of the processes of specialization in the activity of small businesses in Uzbekistan has been evaluated and measures to increase it have been developed. developed. Keywords: small business, specialization, industry, competition, investment, efficiency, production costs, average result per unit cost, standard efficiency of costs, level of attractiveness.ncy. Кириш. Мазкур тадқиқот доирасида кичик бизнес субъектларининг иқтисодиёт тармоқлари бўйича ихтисослашувини такомиллаштириш масалаларини кўриб чиқилар экан, шуни таъкидлаш лозимки, уларни мазкур жараёнларнинг самарадорлигини таъминламасдан ҳал этиб бўлмайди. Кичик тадбиркорлик фаолиятида тармоқлар бўйича ихтисослашув жараёнларининг самарадорлиги қуйидаги ҳолатлар орқали намоён бўлади: - муайян тармоқда банд бўлган иқтисодий ресурслар миқдори ва сифатининг ошиши; - ҳар бир қўшимча банд бўлган иқтисодий ресурс ҳисобига иқтисодий фаолият натижаларининг ўзгариши; - тармоқлар бўйича тадбиркорлик капиталининг ҳар бир бирлигига тўғри келувчи самара кўрсаткичлари даражасининг ўзаро яқинлашуви. Адабиётлар шарҳи. Кичик тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришда тармоқ бу и ича ихтисослашув жарае ни таъсирининг назарии ва амалии масалалари МДҲ мамлакатлари олимларининг илмии асарларида у з аксини топган. Шварц, Шатохин, Анциферова (2014) томонидан минтақа тармоқ ихтисослашуви кўрсаткичларини баҳолаш услуби ишлаб чиқилган. Бунда асосан минтақа хўжалиги тармоқ тузилмасини яхлит мамлакат хўжалиги тармоқ тузилмаси билан ўзаро таққослашга таянувчи қуйидаги коэффициентлар орқали баҳоланган: 1) муайян ишлаб чиқаришнинг минтақа ҳудудидаги локализация коэффициенти: 𝑞 𝑞 𝑖𝑟 𝑖 𝑘 = : 𝑖𝑟 𝑄 𝑄 𝑟 бу ерда: 𝑞 - r минтақадаги i-тармоқнинг ялпи ишлаб чиқариш ҳажми; 𝑄 - r 𝑖𝑟 𝑟 минтақадаги ялпи ишлаб чиқариш ҳажми; 𝑞 – миллий иқтисодиётдаги i-тармоқнинг 𝑖 ялпи ишлаб чиқариш ҳажми; 𝑄 - мамлакатдаги ялпи ишлаб чиқариш ҳажми; 2) аҳоли жон бошига ишлаб чиқариш коэффициенти: 𝑞 𝑁 𝑘𝑑𝑛 = 𝑖𝑟 : 𝑟 𝑖𝑟 𝑞 𝑁 𝑖 459 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz бу ерда: 𝑁 - r минтақа аҳолисининг сони; 𝑁 – мамлакат аҳолиси сони; 𝑟 3) ўзини ўзи таъминлаш коэффициенти: 𝑞 𝑘𝑜𝑏 = 𝑖𝑟 𝑖𝑟 𝑃 𝑖𝑟 бу ерда: 𝑃 - r минтақадаги i-тармоқнинг маҳсулот истеъмол қилиш ҳажми; 𝑖𝑟 4) туманлараро товарлилик коэффициенти: 𝑉 𝑘𝑚𝑡 = 𝑖𝑟 𝑖𝑟 𝑞 𝑖𝑟 бу ерда: 𝑉 - минтақадаги i-тармоқ маҳсулотининг четга чиқарилган ҳажми. 𝑖𝑟 Кичик ва ўрта тадбиркорликнинг таркиб топган тузилмасини тадқиқ этиш тадбиркорлик тузилмасидаги ва улардаги ишловчилар сонининг тегишли равишда ҳар бир фаолият турига тўғри келувчи улушини кўриб чиқишга асосланади. 2010 йилдан 2015 йилга қадар даврда таркибий тузилманинг ўзгариши таҳлили Рябцев (2001) индексидан фойдаланган ҳолдаги тузилмавий ўзгаришларнинг аҳамиятлилик даражасини баҳолашни ўз ичига олади. Зайцев (2007) кичик тадбиркорлик фаолиятида ихтисослашув жараёнларига меҳнат тақсимоти ва ишлаб чиқариш фаолиятининг концентрацияси ифодаси сифатида ёндашиб, қуйидагича таъриф берган. “Ихтисослашув - меҳнат тақсимотига асосланган ишлаб чиқаришни ташкил этиш шакли. Ихтисослашган цех, участка, яхлит корхоналарни барпо этиш орқали намоён бўлиб, предмет, деталлар, технологиялар бўйича гуруҳланиши мумкин”. Райзберг, Лозовский, Стародубцевалар (1999) кичик тадбиркорлик фаолиятида ихтисослашув жараёнларига Фаолиятнинг тор доирадаги товарлар ишлаб чиқаришга йўналтирилганлиги сифатида ёндашиб, қуйидагича таъриф берган. “Ихтисослашув - компания асосий фаолиятининг маҳсулот, товарлар ва хизматнинг тор доирасини ишлаб чиқаришга йўналтирилганлиги”. Тадқиқот методологияси. Асосии илмии -назарии қоидаларни ишлаб чиқишда илмии абстракциялаш, таҳлил ва синтез, индукция ва дедукция, статистик гуруҳлаш, монографик тадқиқ этиш, таққослаш каби илмии тадқиқот усулларидан фои даланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Юқоридаги ҳолатлар ичида ҳар бир қўшимча банд бўлган иқтисодий ресурс ҳисобига иқтисодий фаолият натижаларининг ўзгариши муҳим аҳамият касб этади. Мазкур масалага кўплаб иқтисодий манбаларда тўхталиб ўтилган. Кўплаб манбаларда таҳлилнинг ушбу кўриниши “сўнгги қўшилган омил унумдорлиги” тушунчаси орқали намоён бўлади. “Ишлаб чиқариш натижасини баҳолашда ишлаб чиқариш омиллари навбатдаги бирлигини сарфлашнинг мақсадга мувофиқлигини ўрганиш, яъни ҳар бир омил қўшимча сарфининг у келтирадиган самара билан таққослаш муҳимдир. Бу сўнгги қўшилган маҳсулот кўрсаткичи орқали ифодаланади. Сўнгги қўшилган маҳсулот – энг сўнгги қўшилган омил (капитал ёки ишчи кучи) эвазига ўсган маҳсулот ҳажми. Ҳар бир қўшилган омил эвазига олинган қўшилган маҳсулот сўнгги қўшилган омил унумдорлиги деб айтилади (Шодмонов, Ғафуров, 2010). Сўнгги қўшилган маҳсулот (ўсган) миқдор