ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ МОДЕЛЕЙ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ СФЕРЫ УСЛУГ

Аннотация

This article covers the theoretical and methodological foundations of innovative development models of service industry enterprises in modern conditions, the analysis of the service industry in the Republic of Uzbekistan, the distribution model of the service industry by sectors and their structure, the functions of the service industry, a brief description of the development models of service enterprises. Keywords: service, service sector, innovation, innovative development, service enterprise development models, functions of the service sector. 468 VIII SON — AVGUST, 2024 468-479 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Ҳозирги вақтда иқтисодиётнинг жадал ривожланишида хизмат кўрсатиш соҳасининг роли сезиларли даражада ошиб бормоқда, хизмат кўрсатиш соҳасининг ўзи ҳам фаол инновацион жараёнлардан ўтмоқда, бу эса мамлакат ялпи ички маҳсулотининг салмоқли улушини таъминлайди. Инновация хизматлар иқтисодиётининг самарадорлиги ва унумдорлиги ўсишининг асосий омилидир, аммо Ўзбекистон Республикасида хизматлар соҳаси етарлича юқори даражада эмас. Бу эса ўз фаолият механизмларини ўзгартириш ва модернизация қилиш ҳамда хизматларни янги талаблар ва бозор талабларидан келиб чиқиб ривожлантириш зарурлигини кўрсатади. Хизмат кўрсатиш соҳаси иқтисодий фаолиятнинг махсус, юқори маҳсулдор тури сифатида инсоният ривожланишининг дастлабки босқичларида пайдо бўлган. ХХ асрнинг ўрталарига қадар хизматлар доираси фан-техника тараққиёти давридаги бурилиш даври, турли хил иқтисодий фаолият билан бирга ривожланди. Бугунги кунда ҳам хизмат кўрсатиш соҳаси постиндустриал иқтисодиётнинг ўзагини ташкил этади ва кўп жиҳатдан у асосий макроиқтисодий параметрларни белгилайди, шунинг учун ҳар қандай ваколатларнинг муваффақиятли ҳамда самарали ривожланишининг умумий менталитети хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш эканлигини тасдиқлаш мумкин. Бу борада, ривожланган мамлакатларда ялпи миллий маҳсулотнинг 80% гача хизмат кўрсатиш соҳаси томонидан ишлаб чиқарилади ва бунда жами фаол аҳолининг 4/5 қисмини бандлиги билан изоҳланади (Ильяшенко, 2011). Адабиётлар шарҳи. Ривожланган мамлакатлар иқтисодиётида хизмат кўрсатиш соҳасининг аҳамияти юқори даражада бўлиб, дунёнинг самарали аҳолисининг ярмидан кўпини иш билан таъминлайди. Жумладан, Германияда хизмат кўрсатиш соҳаси ишчи кучининг 41%, Италияда - 38%, Нидерландияда - 50% дан кам, АҚШда - 73% бандлигини таъминлайди (Future of Jobs Report, 2023). Мамлакатнинг ривожланиш даражаси ва унинг мавжуд салоҳияти хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланиш даражасини тўғри акс эттиради. Хизмат кўрсатиш соҳасининг тузилиши ва ривожланиш хусусиятларини ўрганиш кўплаб илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналиши ҳисобланади. Ушбу тадқиқотлар натижалари бутун жамият ҳаётини ва ҳар бир шахснинг ҳаётини яхшилаш учун зарурдир. Етакчи мамлакатларда хизмат кўрсатиш соҳаси иқтисодий фаолият таркибида ўз улуши бўйича сезиларли даражада устунлик қилади. “Хизмат” тушунчасига алоҳида эътибор қаратадиган бўлсак, у ўнлаб талқинларга эга. Ушбу концепцияни таърифлаш бўйича мавжуд ёндашувларнинг энг катта шарҳи Р. Малери ишларда келтирилган бўлиб, унга кўра, хизматларни сотиш мақсадида ишлаб чиқарилган номоддий активлар сифатида изоҳлайди. Номоддий активлар (ёки номоддий қиймат) - бу жисмоний объект бўлмаган, лекин қийматга эга бўлган қиймат - пул қиймати (Аванесова, 2005). Бизнингча, хизматни бошқа маҳсулот каби маълум меҳнат эвазига олинган махсус истеъмол қиймати деб тушуниш лозим бўлиб, хизматнинг истеъмол қийматининг ўзига хос хусусияти шундаки, меҳнат хизматларни нарса сифатида эмас, балки фаолият сифатида кўринишидир. Юридик адабиётларда хизмат деганда шахснинг (одамлар гуруҳининг) фойдали меҳнат фаолияти тушунилади, унинг натижалари жамиятнинг ҳар қандай эҳтиёжларини қондирадиган фойдали самарада намоён бўлади (Курбанова, 2012). Замонавий иқтисодий луғат хизматларни “бажариш жараёнида янги, мавжуд бўлмаган моддий маҳсулот яратилмайдиган, лекин аллақачон мавжуд бўлган, яратилган маҳсулотнинг сифати ўзгарадиган фаолият турлари, иш турлари” деб талқин қилинади. Бу нарсалар шаклида эмас, балки фаолият шаклида тақдим этиладиган имтиёзлардир. Хуллас, замонавий иқтисодий адабиётларда хизмат таърифини 469 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz тушунишга сезиларли даражада фарқ қилувчи иккита ёндашув мавжуд: биринчисига кўра, хизмат бир шахс томонидан бошқа шахс учун ёки унинг манфаатларини кўзлаб бажариладиган ҳаракат ёки ҳаракатлар мажмуи сифатида қаралади; иккинчисига кўра, хизмат деганда айирбошлаш учун ишлаб чиқарилган, инсон эҳтиёжларини қондиришга қодир бўлган меҳнат маҳсулоти тушунилади, унинг хусусияти моддий шаклнинг йўқлигидир. Шу билан бирга, ҳозирги иқтисодий адабиётларда хизматнинг асосли таърифига мутлақо бошқа иккита ёндашув мавжуд: биринчидан, хизмат бир шахс ва бошқа шахс учун ёки уларнинг манфаатларини кўзлаб ўз ичига олган ҳаракат ёки ҳаракатлар мажмуаси сифатида қаралади; Биз, аввало, инсон эҳтиёжларини қондиришга қаратилган савдо маҳсулоти, айирбошлаш учун ишл