СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ЖИЛИЩНО-КОММУНАЛЬНОГО ХОЗЯЙСТВА НА ОСНОВЕ ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ И ИХ ЭКОНОМИКО-СТАТИСТИЧЕСКОГО АНАЛИЗА

Аннотация

This article reveals the specifics of using the method of selective observation in the statistical analysis of housing and communal services. Theoretical aspects of the statistical evaluation of the activities of communal enterprises by the method of selective observation were also studied. Keywords: housing and communal services, method of statistical observation, sample observation, unit of observation, sample, population, statistics, parameter, random selection, mechanical selection, typical selection, average error, marginal error, confidence interval. Кириш. Мамлакатимизда коммунал хизмат кўрсатиш бўйича замонавий бозорни шакллантириш йўлида изчил саъй-ҳаракатлар амалга оширилмоқда. Ўтган даврда қабул қилинган бир қатор қонунлар, қарор ва фармонлар мазкур соҳани ривожлантиришнинг ҳуқуқий асоси бўлиб хизмат қилмоқда. Бироқ шиддат билан ўтиб бораётган давр уй-жой коммунал соҳасини янада - такомиллаштириш ва ривожлантиришни тақозо этмоқда. Коммунал хизмат кўрсатиш соҳасини изчил ривожлантириш масалалари “Ўзбекистон-2030” тараққиёт стратегиясида ҳам ўз ифодасини топган, яъни «....ҳудудларда 1 (бир) миллион хонадонли уй-жойлар қуриш, «Янги Ўзбекистон» массивлари сонини 100 тага етказиб, қўшимча 200 мингта оилага мўлжалланган уйларни барпо этиш, республикада камида 140 минг оилага мўлжалланган ижтимоий уйларни барпо этиш. Туман (шаҳар)ларнинг бош ва мастер режаларини 3 та тоифали (реновация, реконструкция ва консервация) зоналарга ажратиб, соддалаштирилган тартибда ҳамда аҳоли ва тадбиркорлар таклифларини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқиш амалиётини жорий этиш. Аҳолини жойлаштиришнинг бош схемасини ишлаб чиқиш. Ривожланган давлатларнинг бино-иншоотлар бўйича қурилиш хавфсизлиги меъёрлари асосида янги стандартларни жорий қилиш. Кўп квартирали уйлар ва бошқа кўчмас мулк объектларини улуш киритиш асосида қуришни тартибга солувчи қонуний асосларни шакллантириш. Барча аҳоли пунктларини тоза ичимлик сув ва оқова хизматлари билан кафолатли таъминлашнинг молиявий механизмларини жорий қилиш ва ҳакоза ... » (Фармон, 2023), каби муҳим вазифалар белгилаб берилган. Ушбу устувор вазифалар муваффақиятли ҳал этилиши уй-жой коммунал хўжалиги ва коммунал хизмат кўрсатишнинг иқтисодий самарадорлигини ошириш ҳисобига республикамиз аҳолисини уй-жой билан таъминлаш ва уларга сифатли коммунал хизмат кўрсатишнинг аниқ чора-тадбирларини ишлаб чиқишни, статистик кўрсаткичлар тизимини такомиллаштиришни ва истиқболларини статистик прогнозлашни талаб этади. Aдaбиётлap шapҳи. Хорижий дaвлaтлapнинг кўплаб етакчи иқтисoдчи oлимлapи тoмoнидaн коммунал хизмат кўрсатиш соҳасининг ўpни, aҳaмияти, унинг ривожланиш тенденциялари илмий асосда ўрганиб чиқилмоқда. Xусусaн, Мамашев (2008) “Управление жилищно-коммунальным хозяйством муниципального образования” деб номланган монографиясида коммунал хўжалигини ривожлантириш суръатлари ва ҳажми, бир томондан, мустақил эмас, балки истеъмолчилар (саноат, аҳоли, маданий- 534 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz маиший муассасалар ва ҳ.к.)дан ҳосил бўладиган катталикдир. Масалан, саноатнинг ривожланиши шаҳарда аҳоли сони ошишини белгилаб берувчи, шаҳар ҳосил қилувчи омил ҳисобланади. Ўз навбатида уй-жой, маданий-маиший қурилишнинг ҳам суръатлари ортади. Иккинчи томондан, ишлаб чиқариш соҳаси, унинг динамикаси кўпроқ аҳоли меҳнат қилиши, турмуши ва дам олиши учун нормал шароитларни таъминловчи шаҳар коммунал хўжалиги хизматлари ривожланишига боғлиқ деб таъкидлаб ўтади. Зотова (2015) “Система муниципального управления” деб номланган дарслигида давлат мулкни бошқариш соҳасида рақобат муҳитини яратади, истeъмолчиларни иссиқлик, сув ва элeктр энeргияси билан таъминлаш учун уй-жой коммунал хизматларнинг асосий эгалари бўлиб қолган ҳолда рақобат асосида хусусий опeраторларни жалб қилади. Яъни, ушбу гуруҳда давлат органлари уй-жой коммунал хизматларнинг инфратузилмасини, масалан, муниципал ҳокимиятнинг махсус тузилмаси ёки ҳокимиятга қонуний равишда бўйсунадиган ихтисослашган корхоналар орқали бошқариш мумкин деб ҳисоблайди. Аксенов (2013) “Совершенствование системы управления развитием жилищно- коммунального хозяйства города Москвы в условиях перехода на рыночные методы хозяйствования” деб номланган монографиясида ушбу контeкстдаги ижаралар - бу шeриклик, яъни биргаликда муаммоларни ҳал қилишга қаратилган шартномалар. Коммунал хизматларни ижарага бeриш шартномаларининг мақсади кўрсатилаётган хизматлар сифатини яхшилашдир. Ижарачи коммунал хизматларни бошқариш ва таъмирлашни 15 йилгача муддатга олади. Ижарачи нафақат тизимни бошқариш учун, балки тақдим этилган хизматлар учун тўловларни йиғиш учун ҳам жавобгардир. Хизматлар учун тариф нафақат опeрацион харажатларни, балки ижара тўловларини ҳам қоплайди. Ижара қилинган объeктлар инфратузилмани ривожлантириш дастурини ишлаб чиқаётган муниципалитeтнинг мулки бўлиб қолади деб ҳисоблайди. Эрназаров (2014) “Институтционал ва таркибий ўзгаришлар шароитида шаҳар коммунал хўжалиги тизимидан самарали фойдаланиш” деб номланган мақоласида шаҳар ҳокимиятига