ПРЕИМУЩЕСТВА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕХАНИЗМА КОРПОРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ В СФЕРЕ ГОРНОДОБЫВАЮЩЕЙ И МЕТАЛЛУРГИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ

Аннотация

"NKMK" JSC, a world leader in the mining industry, is one of the four largest gold producers in the world. During its 65-year history, the company was the first to master and develop the full cycle of gold mining, from innovative geological exploration to the production of the highest quality finished product. From January 1, 2022, an active and large-scale transformation process has begun, which involves the introduction of modern corporate management principles into the system of "Navoi mining and metallurgical combine" JSC. This article examines the introduction of corporate governance principles in JSC "NKMK" and its initial results today. The article defines the term corporate governance, how it affects the growth and development of enterprises in general, then analyzes corporate governance in JSC "NKMK" and compares the results of JSC "NKMK" with the list of Top-10 leading mining companies. In the conclusion, the author summarizes the analysis of corporate management based on the "case" of "NKMK" JSC. Keywords: corporate governance, investment, JORS code, finance, privilege, foreign investment, mineral, geology. Кириш. Корпоратив бошқарув - яқин вақтгача бир нечта академиклар ва акциядорлардан ташқари, қолган ҳамма учун аҳамиятсиз бўлган бу ибора энди асосий мавзуга айланди - корпоратив мажлислар заллари, илмий йиғилишлар ва бутун дунё бўйлаб сиёсат доираларида асосий мунозаралар мавзусига айланди. Фирмалар ҳажмининг ортиб бориши ва молиявий воситачилар ва институционал инвесторларнинг роли ортиб бориши билан капитални сафарбар қилиш асосий мулкдордан тобора бир қадам узоқлашмоқда. Шу билан бирга, молия ва реал бозорларнинг очилиши ва либераллашуви билан инвестиция танлаш имкониятлари кенгайганлиги сабабли капитал тақсимоти мураккаблашди, тузилмавий ислоҳотлар, жумладан, нархларни тартибга солишнинг бекор қилиниши ва рақобатнинг кучайиши фирмаларнинг бозор кучлари ва таваккалчиликларига дучор бўлишини кучайтирди. Ушбу ўзгаришлар капиталдан фойдаланиш мониторингини баъзи жиҳатларда қийинлаштирди ва яхши корпоратив бошқарувга бўлган эҳтиёжни оширди. Корпоратив бошқарув тушунчалари жуда фарқ қилади. Улар одатда иккита тоифага бўлинади. Таърифларнинг биринчи тўплами хулқ-атвор моделларига, яъни унумдорлик, самарадорлик, ўсиш, молиявий тузилма, акциядорлар ва бошқа манфаатдор томонлар билан муносабат каби кўрсаткичлар нуқтаи назаридан корпорацияларнинг ҳақиқий хулқ-атворига тааллуқлидир. Иккинчи тўплам фирмалар ишлайдиган маъёрий-ҳуқуқий базага таалллуқлидир, бунда, қоидалар ҳуқуқий тизим, суд тизими, молиявий бозорлар ва ишлаб чиқариш (меҳнат) омиллари бозорлари каби манбалардан келиб чиқади. Айрим мамлакатлар ёки мамлакат ичидаги фирмаларни ўрганиш учун, бизнинг ҳолатимизда бўлгани каби, таърифнинг биринчи тури мантиқийроқ танловдир. Бунда, директорлар кенгашларининг қандай ишлаши, фирма фаолиятининг самарадорлигини аниқлашда раҳбарларни рағбатлантиришнинг роли, меҳнат сиёсати ва фирма фаолияти самарадорлиги ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ва бир нечта акциядорларнинг роли каби масалалар ўрганилади. Қисқа таърифга кўра, асосий эътибор фақат биржада котировка қилинадиган компанияларнинг акциядорлик капиталини тартибга солувчи капитал бозорлари 406 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz қоидаларига қаратилади. Бунга листинг талаблари, инсайдер битимлари тўғрисидаги келишувлар, маълумотни ошкор қилиш ва бухгалтерия ҳисоби қоидалари ҳамда миноритар акциядорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кабилар киради. Адабиётлар шарҳи. Корпоратив бошқариш ва уларнинг молиявий жиҳатлари буйича бир қанча маҳаллий ва хорижлик олимларнинг тадқиқот олиб борганлар. Ушбу кенг таърифга кўра, яхши корпоратив бошқарув тизимининг мақсади фирмаларнинг бутун иқтисодиётга, шу жумладан барча манфаатдор томонларнинг ҳиссасини максимал даражада оширишдан иборат. Ушбу таърифга кўра, корпоратив бошқарув акциядорлар, кредиторлар ва корпорациялар ўртасидаги; молиявий бозорлар, институтлар ва корпорациялар ўртасидаги; ходимлар ва корпорациялар ўртасидаги муносабатларни ўз ичига олади. Корпоратив бошқарув корпоратив ижтимоий жавобгарликни, жумладан фирманинг маданият ва атроф-муҳитга муносабати каби жиҳатларни ҳам қамраб олиши мумкин. Корпоратив бошқарув билан боғлиқ кенг тарқалган стереотиплардан бири шундаки, сифатли корпоратив бошқарув маҳсулдорликни оширишга олиб келади. Аммо корпоратив бошқарув механизми/индекси ва корхона фаолияти ўртасида ҳеч қандай боғлиқлик йўқлигини кўрсатадиган тадқиқотлар хам мавжуд. Маҳсулдорликка келсак, ижтимоий фанларни тадқиқ қилишда корхона маҳсулдорлигига учта асосий ёндашув мавжуд: бозор нархлари, бухгалтерия ставкалари (accounting ratios) ва умумий омил рентабеллиги (total factor profitability) асосида олиб борилган. (Bocean ва Barbu, 2007) . Интеграцион корпоратив тузилмалар ва таъсисчилар капиталида давлат иштирокидаги корхоналарни бошқариш муаммолари ва уни бартараф этиш йщллари кщриб чиқилган (Яушев, 2004). Мамлакатимизда фонд бозорини ривожлантириш, акциядорлик жамиятларида кузатув Кенгашини