ВЫБОР ЭФФЕКТИВНОГО ВАРИАНТА ОПТИМИЗАЦИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ОРГАНИЗАЦИИ ХЛОПКОВО-ТЕКСТИЛЬНЫХ КЛАСТЕРОВ

Аннотация

Today, serious attention is being paid to the implementation of the cluster policy of production organization in our republic. The first clusters were established in the cotton complex. The article examines the issue of choosing an effective option for optimizing the efficiency of the organization of cotton-textile clusters based on the development of the objective function of maximizing the added value and finding a solution. It is based on the fact that the form of organization of production is the most effective in creating added value. Key words: cluster, optimization, industry, efficiency, objective function, product, production, profit. Кириш. Ўзбекистон Республикаси иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш ва иқтисодиёт очиқлигини ошириш жараёнида республиканинг жаҳон савдосига интеграллашувини ва импорт оқилоналигини ошириш, ташқи ва ички бозорда миллий ишлаб чиқарувчилар рақобатбардошлигини таъминлаш шароитларини яратиш долзарб маъно касб этади. Республикамизда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар замирида юқори қўшимча қиймат яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқдаки, бу борада дастлаб ташкил этилган пахта-тўқимачилик кластерларини ривожлантиришда бир қадар ижобий натижалрга эришилди. Шу билан биргаликда қўшилган қийматни максималлаштириш мақсад функциясини ишлаб чиқиш ва ечимини топиш асосида пахта-тўқимачилик кластерларни ташкил этиш самарадорлигини оптималлаштиришнинг самарали вариантини танлаш масаласи етарлича ўрганилмаган. Адабиётлар шарҳи. Халқаро илмий базалардаги илмий адабиётларда “кластер” атамасига муаллифлар томонидан кўплаб таърифлар келтирилган. “Кластер” французча атама бўлиб, ўзбек тилидаги “панжа”, “бош”, “боғлам”, “гуруҳ”, “тўпланиш”, “турғун” маъноларини англатади. Шунингдек, “кластер” Давронов (2018) томонидан танланма тадқиқотларнинг бир усули сифатида тавсифланган. Машҳур америкалик олим Портер (1990) томонидан ушбу атамага қуйидагича таъриф келтирилган: “Саноат кластери - харидор ва етказиб берувчи ёки етказиб берувчи-харидор муносабатлари, ёки умумий технологиялар орқали, умумий харид каналлари ёки тақсимотлар ёки умумий меҳнат бирлашмалари орқали боғланган бир қатор тармоқлар”. Швитц (1992) томонидан эса ушбу атамага таъриф беришда корхоналарнинг бир- бирига яқинлиги инобатга олинган: “Кластер – бу бир тармоққа мансуб ва бир-бирига яқин жойлашган корхоналар гуруҳидир”. Кластер назариси ривожига юқори ҳисса қўшган олимлардан бири саналган Розенфелд (1995) томонидан қуйидаги таъриф келтрилган: “Кластер - бу бандлик кўлами аниқ ёки сезиларли бўлмаса ҳам жуғрофий яқинлик ва ўзаро боғлиқлик туфайли синергия ишлаб чиқаришга қодир бўлган фирмаларнинг концентрациясидир”. Республикамиз олимларидан Исаев (2019) томонидан тўқимачилик саноатида кластер сиёсатини қўллаш масаласи ўрганилган. Муаллиф фикримизча, “кластерлар – бу ягона мувофиқлаштирувчи ядрога эга бўлган, юқори қўшилган қиймат занжирини ҳосил қилувчи, иқтисодий қизиқишлари бир бутун бўлган корхоналар, фирмалар ва ташкилотларнинг тузилмавий гуруҳидир”. 417 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Илмий-тадқиқот методологияси бўлиб диалектика услуби ҳисобланади ва тадқиқот жараёнида статистик, танлаб кузатиш, таққослаш, иқтисодий-математик каби усуллардан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Тадқиқот ишида республикамизда пахта-тўқимачилик кластерлари томонидан 2023 ҳосил йилида етиштирилган пахта хомашёсини қайта ишлашда қўшимча қийматни ошириш мезони бўйича кластерларнинг технологик занжирдаги энг самарали тоифасини танлаш учун эконометрик моделлаштиришнинг муқобиллаштириш усулидан фойдаландик. Таъсир қилувчи омилларни ҳисобга олган ҳолда пахта-тўқимачилик кластерларида самарали ишлаб чиқаришни ташкил этиш шаклларини қўллаш асосида маҳсулот сифатини оширишга йўналтирилган тадбирларни амалиётга жорий этиш режасининг қўшилган қийматни миқдорини ошириш мезони бўйича мақсад функцияси қуйидаги кўринишга эга бўлади: 𝐿(𝑥) = ∑𝑛 ∑𝑚 𝑃 ∗𝑋 → 𝑚𝑎𝑥 (1) 𝑖=1 𝑗=1 𝑖 𝑖𝑗 Ушбу мақсадни амалга оширишда пахта-тўқимачилик кластерларида хом ашё турлари бўйича заҳиралар миқдори чегараланганлиги боис, жорий этиладиган тадбирларни амалга оширишда фойдаланиладиган хом ашё унинг заҳиралар миқдоридан кичик ёки тенг бўлиши керак: ∑𝑛 ∑𝑚 𝐴 ∗𝑋 ≤ 𝐵 (2) 𝑖=1 𝑗=1 𝑖𝑗 𝑖𝑗 𝑗 Жорий этиладиган тадбирларни амалга оширишда фойдаланиладиган меҳнат ресурслари унинг заҳиралар миқдоридан кичик ёки тенг бўлиши керак: ∑𝑛 ∑𝑚 𝑀 ∗𝑋 ≤ 𝐾 (3) 𝑖=1 𝑗=1 𝑖𝑗 𝑖𝑗 𝑗 Кўрсатиб ўтилган тадбирлар тўлиқ ёки қисман жорий этилиши мумкинлигини ҳисобга олган ҳолда ташкилий-техникавий тадбирларни жорий этилиши шартини қуйидаги тенглама орқали ифодаланди: 0 ≤ 𝑋 ≤ 1 𝑖𝑗 𝑋 ≥ 0 (4) 𝑖𝑗 Бу ерда, i - пахта-тўқимачилик кластерларида ташкилий-техникавий тадбирлар режасида амалга ошириладиган тадбирларнинг тартиб сони (i-1,n); j –ташкилий-техникавий тадбирлар режаси бўйича амалга ошириладиган тадбирларга сарфланадиган ресурслар турлари (j=1,m); 𝑃 − тадбирни режа бўйича тўлиқ амалга оширишда олинадиган қўшимча қиймат 𝑖 миқдори; 𝐴 − жорий этиладиган i – турдаги