ОРГАНИЗАЦИОННЫЕ ФОРМЫ РЕГИОНАЛЬНОГО ЭКОНОМИЧЕСКОГО УПРАВЛЕНИЯ

Аннотация

Regional economic development has attracted the interest of economists, geographers, planners and regional scholars for a long time. And, of course, it is a field that has developed a large body of practitioners from national to regional and local levels in government and business agencies. In the planning of large and small cities and regions, economic development issues are now being integrated into strategic planning processes. This article presents the opinions and conclusions of scientists on the forms and methods of managing the regional economy. Keywords: Regional economy, Neo-dirigism, Efficiency, Cognitivism. 489 VI SON — IYUN, 2024 489-496 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz Кириш. Иқтисодий ўсишни бошқариш муаммоси макроиқтисодий назария ва амалиётнинг марказий муаммосидир. Бундай бошқарувнинг мақсади нафақат иқтисодий, балки сиёсий, ижтимоий ва экологик муаммоларни ҳал қилиш имконини берадиган иқтисодий ўсишнинг юқори суръатларига эришишдир. Бошқача айтганда, иқтисодий ўсишни бошқариш дунёнинг ҳар қандай давлати, айниқса бозор иқтисодиётига ўтиш давридаги жаҳон хўжалик тизимига интеграциялашувга ҳаракат қилаётган Ўзбекистон учун катта амалий аҳамиятга эга. Минтақавий иқтисодий ривожланиш узоқ вақт давомида иқтисодчилар, географлар, режалаштирувчилар ва минтақа олимларининг қизиқишини уйғотди. Ва, албатта, бу давлат ва бизнес идораларида миллийдан тортиб ҳудудий ва маҳаллий даражагача бўлган катта амалиётчилар гуруҳини ишлаб чиққан соҳадир. Катта ва кичик шаҳарлар ва ҳудудларни режалаштиришда иқтисодий ривожланиш масалалари энди стратегик режалаштириш жараёнларига бирлаштирила бошланди. Сўнги 50 йил давомида турли фанларнинг олимлари минтақавий иқтисодий ривожланишнинг табиати, минтақавий иқтисодий ривожланиш жараёнини тушунтиришга интиладиган бир қатор моделларни ишлаб чиқиш ва нима учун минтақалар ўзларининг иқтисодий тузилмаларида жуда кўп фарқ қилишлари ҳақида назарияларни ишлаб чиқдилар. Айниқса, минтақавий олимлар саноат тармоқлари, бандлик, даромадлар, ишлаб чиқариш қиймати, инвестициялар ва бошқалар каби минтақавий иқтисодий хусусиятларни ўлчаш ва мониторинг қилиш учун кенг қамровли методологиялар тўпламини ишлаб чиқдилар, бунда таҳлилнинг миқдорий ва сифат усулларидан фойдаланган ҳолда, статистик ва динамик таҳлилларга асосий эътибор қаратилди. Вақт ўтиши билан кўплаб соҳалар, жумладан, режалаштириш, давлат бошқаруви, бизнес ва менежмент фанлари олимлари ва амалиётчилари минтақавий иқтисодий ривожланиш стратегиясини тизимли равишда шакллантириш учун турли ёндашувларни ишлаб чиқдилар. Минтақавий иқтисодий ривожланиш стратегиясини режалаштириш ва амалга ошириш учун энг аввал бошқарув тизимини такомиллаштириш таҳлил орқали маълум қилинди. Албатта минтақа иқтисодиётини ривожлантиришда минтақавий сиёсат биринчи ўринда туради. Натижада, давлатнинг сиёсий бошқарув тузилмаси натижасида ҳудуд иқтисодиётининг ривожланиши ўзаро мутаносиблиги жуда кўплаб иқтисодий адабиётларга кенг ёритилган. С.Смирновнинг фикрича, давлатнинг ваколатли минтақавий сиёсати яхлитликни сақлаш, марказдан қочма тенденцияларни бартараф этиш ва қолоқ ҳудудларни (айрим аномалиялар туфайли) қўллаб-қувватлаш чораларини ўз ичига олиши керак. Кўпгина мамлакатларда бундай ҳудудлар депрессия деб аталади. Муаммоли ҳудудлар бўлиб, беқарорлик даврида (масалан, иқтисодиётни ислоҳ қилишда) бундай ҳудудлар ва минтақалар, масалан, Югославияда бўлгани каби, бутун давлат тузилмаларининг қулашига олиб келиши мумкин (Шахрай, 1994). Минтақавий сиёсатнинг мақсадлари асосан ишлаб чиқарувчи кучларнинг жойлашуви билан белгиланади: табиий ва иқтисодий салоҳиятга асосланган ҳудудларни ихтисослаштириш; минтақавий репродуктив жараёнларнинг самарадорлиги; иқтисодиёт ва ижтимоий соҳанинг ривожланиш даражалари уйғунлигининг мураккаблиги; атроф-муҳитни бошқаришни рационализация қилиш ва бошқалар. Жаҳон амалиётини, шунингдек, минтақавий бошқарувнинг маҳаллий тажрибасини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, унинг самарадорлиги кўп жиҳатдан бозор иқтисодиёти қонунлари билан белгиланадиган аниқ белгиланган тамойилларга риоя қилишга боғлиқ. Минтақавий бошқарувнинг асосий тамойиллари, қоида 490 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz тариқасида, қуйидагиларни ўз ичига олади: марказсизлаштириш, шериклик, субсидиарлик, ҳаракатчанлик ва мослашувчанлик, шунингдек, ажратилган ваколатлар принципи. Адабиётлар шарҳи. Ҳозирги кунга қадар минтақавий иқтисодиёт ва ҳудудлар иқтисодиёти билан боғлиқ илмий-назарий масалалар қатор иқтисодчи олимлар ва амалиётчи мутахассислар томонидан фаол тадқиқ этиб келинади. Хусусан, ҳудудлар иқтисодиётини ривожланиш кўрсаткичларини баҳолашнинг назарий-услубий асослари жаҳоннинг етакчи илмий марказлари ва тадқиқот институтлари олиб борилган изланишларининг асосий йўналишларидан бири бўлиб келган. Ушбу масалаларни тадқиқ қилишда ўз мулоҳаза ва илмий қарашлари билан фаол иштирок этиб келаётган хорижий олимлар қаторида У.Изард, В.М.Гохмана., Роберт М.Слов., Блауг М., Р.Э.Лукас, Мескон М., Альберт М., Хед