ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ МЕТОДОЛОГИИ НАЛОГОВОГО АНАЛИЗА

Аннотация

This research paper provides an overview of existing methods used in tax analysis, including economic models, empirical methods, comparative studies, and tax compliance studies. By exploring the strengths, limitations, and applications of this methodology, this study contributes to a deeper understanding of the complex relationship between taxes and economic performance. Key words: tax analysis, taxation systems, legislative reforms, tax policy, globalization, digitization, tax evasion. IV SON - APREL, 2024 546-554 546 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Солиққа тортиш замонавий жамиятларнинг асосий жиҳати бўлиб, ҳукуматлар учун даромадларни ошириш ва турли иқтисодий ва ижтимоий мақсадларга эришиш учун асосий восита бўлиб хизмат қилади. Солиқ сиёсати ва уларнинг оқибатларини таҳлил қилиш иқтисодчилар ва амалиётчилар учун жуда муҳим, чунки у турли солиқ тизимларининг адолатлилиги ва самарадорлиги ҳақида тушунча беради. Солиқ тизимларининг мураккаблиги ва уларнинг жисмоний шахслар, корхоналар ва иқтисодларга чуқур таъсири сиёсат қарорларини самарали хабардор қилиш учун жиддий таҳлил қилишни талаб қилади. Йиллар давомида олимлар ва амалиётчилар солиққа тортишнинг назарий моделлардан тортиб эмпирик тадқиқотлар ва қиёсий таҳлилларгача бўлган турли жиҳатларини ўрганиш учун кўплаб методологияларни ишлаб чиқдилар. Ушбу методологияларни тушуниш солиқ сиёсатининг иқтисодий фаровонлик ва ижтимоий тенглик учун кенгроқ таъсирини тушуниш учун жуда муҳимдир. Адабиётлар шарҳи. Солиқларни таҳлил қилиш методологияси сўнгги илмий ишларда қайд этилганидек, турли хил ёндашувларни ўз ичига олади. Хусусан, Feng, (2007) фикрича маълумотни қазиб олиш солиқ маълумотлар базаларидаги маълумотларни фойдали билимга айлантириш учун ишлатилади, бу эса қарор қабул қилувчиларга катта маълумотлар тўпламларидан қимматли тушунчаларни тақдим этиш орқали ёрдам беради. Олинийк ва бошқалар (2018) солиқ сиёсатининг таъсирини баҳолаш, солиқ тўловлари динамикасини ўрганиш ва солиқ рискларини баҳолаш учун иқтисодий тамойиллардан фойдаланишни ўз ичига олади. Ушбу таҳлиллар солиқ сиёсатининг иқтисодий оқибатларини тушунишга ёрдам беради. Янлинг (2010) маълумотларни автоматик равишда ажратиб оладиган ва қайта ишлайдиган дастурий таъминот тизимлари орқали солиқ йиғиш ва бошқаришни интеграциялаш ва шу билан солиқ маъмуриятининг самарадорлигини ошириш керак эканлигини таъкидлаган. Ҳутчисон ва бошқалар (2018) ўз тадқиқотларида солиққа оид тадқиқот маълумотларининг асосий мавзуларини аниқлаш учун фойдаланиладиган катта маълумотлар методологияси, солиққа тортишдаги академик тенденциялар ва мавзуларни чуқурроқ тушунишга ёрдам беради деб ҳисоблашади. Шевйрков (2018) фикрича, солиқ сиёсатининг самарадорлиги ва оқибатларини ўлчаш учун миқдорий ва сифат усулларидан фойдаланган ҳолда, айниқса, маҳаллий даражада солиқ имтиёзлари самарадорлигини баҳолашга қаратилган лозим. Ушбу методологиялар солиқ тизимларини баҳолаш ва изоҳлашнинг тузилган, эмпирик усулларини тақдим этиш орқали солиқ таҳлилини ривожлантиришга сезиларли ҳисса қўшади. Уларнинг қўлланилиши солиқ маъмуриятчилигини амалий такомиллаштиришдан тортиб, назарий иқтисодий баҳолашларгача бўлган солиқ сиёсатининг иқтисодиёт ва жисмоний шахсларга қандай таъсир этиши ҳақида тўлиқ маълумот беради. Европада солиқ таҳлили методологияси солиқ сиёсатининг самарадорлигини баҳолаш ва оширишга асосланган тадқиқотлар мавжуд бўлиб, Кластер таҳлили Европа мамлакатларини 2010 солиқ индикаторларидан фойдаланган ҳолда фискал тизимлар ва солиқ сиёсати параметрлари бўйича таснифлайди. Мамлакатлар ўртасидаги умумийлик ва фарқларни аниқлаш учун ишлаб чиқариш ва импорт солиқлари, даромад ва мулк солиғи, ижтимоий тўловлар каби асосий кўрсаткичлар таҳлил қилинади. Таҳлил турли хил солиқларнинг ЯИМга нисбатларини ва Европадаги ҳукмрон солиқ турларини акс эттирувчи турли кластерларни очиб беради (Меркулова ва Николаева, 2022). 547 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Лиапис ва бошқалар (2014) фикрича, солиқ таҳлилига оид миқдорий ёндашув ҳар бир мамлакатнинг Европа Иттифоқидаги солиқ режими учун рақобатбардошлик индексини яратиш, солиқ режимини фарқлаш таъсирини баҳолашни ўз ичига олади. Методология турли солиқ турларини жами рақобатбардошлик солиққа тортиш индексига интеграциялаш учун эконометрик моделлардан фойдаланади, бу эса аъзо давлатлар ўртасида солиқ кўрсаткичлари ва режимнинг жозибадорлигидаги фарқлар ҳақида тушунча беради. Барриос ва бошқлар (2016) фикрича, яна бир методология ҳисобланган динамик скоринг микросимуляция ва динамик стокастик умумий мувозанат моделларини боғлаб, ушбу методология Европа Иттифоқидаги солиқ ислоҳотларининг макроиқтисодий ва фискал таъсирини баҳолайди. У солиқ сиёсатидаги ўзгаришлар натижаларининг кенг қамровли кўринишини таклиф қилувчи меҳнат бозорининг қайта алоқа таъсирини ва кенгроқ иқтисодий жавобларни ўз ичига олади. Биз билган қиёсий таҳлил усули воситасида эса Европа Иттифоқига аъзо турли давлатлар бўйича солиқ тизимларини солиштириш орқ