ЗНАЧЕНИЕ КРУПНЫХ НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИКОВ В ФОРМИРОВАНИЕ ГОСУДАРСТВЕННОГО БЮДЖЕТА И СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КРИТЕРИЕВ ПО ИХ ОПРЕДЕЛЕНИЮ

Аннотация

This article is devoted to the analysis of the importance of large tax-paying enterprises in the formation of the Republican budget and the share of taxes paid by them in the formation of the total budget revenues. Also, the article highlights the issues of improving the tax administration in large enterprises, as well as the criteria for identifying large taxpayers. The article draws conclusions based on comparative analysis of the effectiveness of the interregional tax inspection on established large taxpayers, deficiencies in the tax administration of legal entities and the reasons for their occurrence, and sheds light on the recommendations for practical problems, taking a model from foreign experiences. Keywords: budget, taxes, tax revenues, large taxpayers, tax administration, tax system, tax organization. Кириш. Ўзбекистон Республикасида солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар йиғилувчанлигининг зарур даражасини таъминлаш, йирик солиқ тўловчилар фаолиятини ташкил этиш, солиқ тўловчиларнинг солиқ маъмуриятчилигини амалга ошириш ҳамда солиқ мажбуриятларини бажариш бўйича ўзаро ҳамкорлик асосида сервис-техник хизмат кўрсатилишини тубдан такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу борада босқичма-босқич олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотлар сезиларли даражада ўз самарасини кўрсатмоқда. 2023 йилдаги статистик рақамларга эътибор қаратадиган бўлсак, ўтган йилнинг олти ойида текширишлар 2022 йилнинг мос даврига нисбатан 40 фоиз ёки 104 мингтадан 64 мингтага камайган. Бу дегани аксарият тадбиркорлар тўғри ишлаш “сояда” ишлашдан кўра афзал эканини тушуниб етмоқда. Ўтган бир йилда кичик тадбиркорлар сони 40 мингтага кўпайиб, 490 мингга, ўрта тадбиркорлар сони 2 мингтага ошиб, 10 мингга етган. Йирик корхоналар сони эса бир йилда 400 тага кўпайиб, 1,5 мингтани ташкил этган. Солиқ маъмуриятчилигини ташкил этишда солиқ тўловчиларга берилган енгилликлар, яратилган имкониятлар натижасида 2023йилда 155 та корхонанинг йиллик айланмаси 100 миллион доллардан ошган. Киритилган йиллик хорижий сармоялар ҳажми эса илк бор 10 миллиард долларга етган. Бу – 2017 йилга нисбатан 3 баробар кўп демакдир. Шунингдек, 2021- 2023 йиллар давомида миллий корхоналаримиз томонидан 25 миллиард долларлик маҳсулотлар экспорт қилинди ва аввал импорт қилинган 10 миллиард долларлик маҳсулотни ўзимизда ишлаб чиқариш йўлга қўйилганлигини ҳам олиб борилаётган ислоҳотларнинг натижаси сифатида келтира оламиз.141 Солиқ соҳасида амалга оширилиши кўзда тутилган ислоҳотларнинг негизи сифатида инсофли, ҳалол солиқ тўловчиларни рағбатлантириш, яширин фаолият юритадиганларни эса жазолаш белгиланган эди. Шу боис, бир неча йилдан бери анъана тусига айланиб келаётган Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан очиқ мулоқотининг 2023- йилги тадбирида давлатимиз раҳбарининг “Биз тўғри ишлаётган, иш ўрни яратаётган, илғор технологиялар жорий қилиб, янги маҳсулотларни ўзлаштираётган, экспортини ошираётган бизнес вакиллари учун барча шароитларни яратиб беришга тайёрмиз. Лекин, солиқлардан қочиб, ўзининг мажбуриятларини бажармасдан келаётган қўштирноқ ичидаги тадбиркорларга, 141 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 18.08.2023 йилдаги мамлакатимиз тадбиркорлари билан очиқ мулоқот шаклида ўтказилган учрашувдаги нутқи. 448 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz биз албатта муросасиз бўламиз”142деган таъкидини солиқ ислоҳотларининг давоми дея айта оламиз. Солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш борасида амалга оширилган ислоҳотлар бир қатор норматив-ҳуқуқий асослар негизида бошланган эди. Хусусан: Ўзбeкистoн Рeспубликaси Прeзидeнтининг 2017 йил 18 июлдaги ПФ-5116-сoн “Сoлиқ мaъмуриятчилигини тубдaн тaкoмиллaштириш, сoлиқлaр вa бoшқa мaжбурий тўлoвлaрнинг йиғилувчaнлигини oшириш чoрa-тaдбирлaри тўғрисидa”ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 26 июндаги “Давлат солиқ хизмати органлари фаолиятини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” ПҚ-3802-сон қарори, 2018 йил 29 июндaги ПФ-5468-сoн “Ўзбeкистoн Рeспубликaсининг сoлиқ сиёсaтини тaкoмиллaштириш кoнцeпцияси тўғрисидa”ги, 2019 йил 10 июлдаги ПҚ- 4389-сон “Солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида”ги қарори ва 2018 йил 13 фeврaлдaги Ф-5214-сoн “Сoлиқ қoнунчилигини тубдaн тaкoмиллaштириш бўйичa тaшкилий чoрa-тaдбирлaр тўғрисидa”ги фaрмoйиши, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 17 апрелдаги “Давлат солиқ хизмати органлари фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 320-сонли қарори, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2019 йил 12 июлда рўйхатдан ўтган 3172-сонли Юридик шахсларни йирик солиқ тўловчилар тоифасига киритишнинг мезонларини белгилаш тўғрисидаги Низом ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифалар босқичма-босқич амалга оширилиб келинмоқда. Юқорида саналган меъёрий-ҳуқуқлар асосида йирик солиқ тўловчиларнинг солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштирилиши бўйича муҳим қадамлар қўйилган эди. Лекин бугунги кунга қадар ушбу категорияд