УЧЕТ РЕКЛАССИФИКАЦИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ НЕДВИЖИМОСТИ

Аннотация

This article describes the peculiarities and differences of initial and fair value valuation of investment real estate, cases of transfer or exclusion of investment real estate used for personal needs. The article also considers changes in the structure of investment real estate, changes in its use and its impact on profits and losses.The processes of transfer of real estate from reserves to investment real estate and transfer of investment real estate to other types of property are presented in the accounting accounts, practical examples of enterprises developing their basic accounting documents. In addition, the article describes the procedure for accounting the difference between the balance value and the fair value of investment real estate used for personal needs. The procedures for opening and applying these accounting procedures are presented in accordance with international accounting standards. Keywords: investment property, property for owner-occupied, property for sale, property in stocks, fair value of property. Кириш. Янги Ўзбекистонда ҳудудларни жадал ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш, тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш, инвестициявий жозибадорликни таъминлаш, хорижий инвестициялар учун қулай шарт-шароитлар яратиш мақсадида қатор ишлар амалга оширилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 11 октябрдаги 2018 «Давлат мулки объектларини ва ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни тадбиркорлик субъектларига сотиш тартибини соддалаштириш бўйича қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида»ги Фармонида кўчмас мулкларни хусусийлаштириш, биржаларда сотиш ҳамда ижарага бериш тартибини такомиллаштириш, солиққа солиш масалаларини тартибга солиш, мулкдан самарали фойдаланишни рағбатлантириш чора-тадбирлари белгилаб берилди. Ўзбекистон – 2030” стратегиясида “Иқтисодиётда трансформация ва институционал ислоҳотларни изчил давом эттириш, мамлакатда қулай инвестицион ва ишбилармонлик муҳитини таъминлаш” (Стратегия, 2023) вазифасининг қўйилиши ҳам мавжуд ресурслардан оқилона фойдаланишни тақозо этади. Халқаро стандартларга мувофиқ инвестициявий кўчмас мулк (ИКМ) категорияси алоҳида ажратилган бўлиб, бундай мулклар қийматнинг ошиши ҳисобидан ҳамда ижарадан даромад олишга мўлжалланган ҳисобланади. 40-сон БҲХС “Инвестициявий кўчмас мулк” стандартида ИКМларни тан олиш, баҳолаш, қайта таснифлаш ҳолатларини ҳисобга олиш масалалари ёритилган. Лекин, инвестициявий кўчмас мулк тушунчаси мамлакатимизда жорий қилинмаган. Бу борада ечимини кутаётган бир қатор масалалар мавжуд. Жумладан: Биринчидан, ИКМ бизнинг амалиётимизга бугунга қадар қўлланилиб келинмаган. Уни тан олиш, баҳолаш, давомий харажатлар, давомий баҳолаш, таъмирлаш, амортизация ҳисоблаш, ҳисоботларда акс эттириш масалалари етарли даражада ёритилмаган. Иккинчидан, ИКМ - бу корхона томонидан ўз эҳтиёжларида (ишлаб чиқариш, сотиш ёки маъмурий бошқарув) фойдаланилмайдиган, у ижарага бериш (молиявий ижарадан ташқари) ёки қийматининг ошиши ҳисобидан даромад олишга мўлжалланган кўчмас мулк (ер, ер участлари, бинолар, ёки иккаласи биргаликда) бўлиб ҳисобланади. 424 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Амалиётимизда кўчмас мулкдан олинган даромадларни ҳисобга олиш масалалари бўйича услубий тавсиялар етишмайди. Тўртинчидан, Амалиётдаги счётлар режасидан келиб чиқиб, ИКМлар билан боғлиқ жараёнлар, жамладан уларнинг ҳаракати, асосий воситалар, захиралар таркибидан қайта таснифланганда ёки тескариси юз берган счётларда акс эттиришнинг услубий масалалари бўйича ишланмалар талаб этилади. Шу боис, ИКМларни қайта таснифлаш (реклассификация) натижаларини ҳисобда акс эттириш бўйича ҳисоб сиёсатида ўзига хос услубий тартибларни ишлаб чиқиш долзарб масала ҳисобланади. Бу ўз навбатида тадқиқотлар олиб боришни тақозо этади. Адабиётлар шарҳи. Инвестициявий кўчмас мулкни реклассификация қилиш деганда, бошқа объектларни қайта таснифлашдан келиб тушишин ёки мавжуд инвестициявий кўчмас мулкни бошқа категориядаги объектларга ўтказиш тушунилади. Адабиётларни ўрганиш шуни кўрсатадики, чоп эттирилган илмий мақолаларда бизнинг амалиётимиз учун инвестициявий кўчмас мулк объектлари янги тушунча бўлганлиги ва олдин амалиётимизда ушбу категория қўлланилмаганлиги боис стандарт тартиб қоидаларни изоҳлаш билан чегараланган. Ушбу мавзудаги тадқиқотчиларнинг фикр ва мулоҳазаларини қуйида келтирамиз. Инвестициявий кўчмас мулкларни қайта таснифлаш кўп жиҳатдан мулкни адолатли ёки бошланғич қиймат моделлари асосида баҳолашга боғлиқ ҳисобланади. Ушбу масалага ойдинлик киритиш учун баҳолаш модуллари ўртасидаги фарқни келтириб ўтамиз (1-жадвал). Титова (2010) стандарт қоидалардан келиб чиқиб, “қачонки объект инвестициявий кўчмас мулк таърифига жавоб бермаса, уни бошқа тааллуқли категорияларга ўтказиш керак бўлади: агарда объектни ўз мақсадлари учун ишлатиш бўйича қарор қабул қилинса, у ҳолда инвестициявий кўчмас мулк объекти асосий воситалар таркибига ўтказилиши керак; агарда одатдаги фаолияти давомида объектни сотиш тўғрисида қарор қабул қилинса захиралар категориясига ўтказилиши керак” деб т