ПЕРСПЕКТИВНЫЙ ОПЫТ, ИСПОЛЬЗОВАННЫЙ В РОССИИ В НАПРАВЛЕНИИ РЕЗЕРВИРОВАНИИ РАБОЧИХ МЕСТ ДЛЯ ИНВАЛИДОВ

Аннотация

The article analyzes the experiences used in the subjects of the Russian Federation on reserving jobs for persons with disabilities. In particular, the number of quota jobs allocated for disabled people, the benefits given to employers for hiring disabled people, and the issues of the organization of special jobs were studied in detail. Also, the article analyzes the issues of control over the fulfillment of legal requirements on quota by employers, transparency and disclosure of information in this direction. Key words: quota, jobs, special jobs, disabled people, disabled people, incentive measures, employers, reserved jobs, rehabilitation. Кириш. “Россия Федерациясида аҳоли бандлиги тўғрисида”ги (Федеральный закон, 2023) федерал қонунга биноан, давлат қуйидаги чора-тадбирларни амалга оширади: • корхоналарда (ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъий назар) ногиронларни ишга қабул қилиш учун захира иш ўринлари ҳамда махсус иш ўринлари миқдорини ташкил қилиш; • ногиронлар учун мўлжалланган қўшимча (шу жумладан, махсус) иш ўринларини ташкил қилган иш берувчиларни рағбатлантириш; • ногиронларни реабилитация ва абилитация қилишнинг индивидуал дастурларига мувофиқ улар учун меҳнат шароитларини яратиш; • ногиронларнинг тадбиркорлик фаолиятини олиб боришлари учун шарт- шароит яратиш; • меҳнат бозоридаги мавжуд талабдан келиб чиқиб ногиронларни касбга ўқитиш, қўшимча касб-ҳунар таълимини олишларини ташкиллаштириш ва ҳ.к. Иш берувчилар ногиронлар учун реабилитация ва абилитация дастурларида кўзда тутилган шарт-шароитларни яратиб беришлари шарт. Мисол учун I ва II гуруҳ ногиронлари учун иш ҳақи тўлиқ сақланган ҳолда ҳафталик 35 соатлик қисқартирилган иш вақти жорий қилинган. Шунингдек, ногиронлар узайтирилган ҳар йиллик меҳнат таътилидан фойдаланадилар. Меҳнат таътилининг давомийлиги 30 календар кунидан кам бўлиши мумкин эмас. Қонунчиликка биноан иш берувчи ногироннинг аризасига биноан унга исталган пайтда иш ҳақи сақланмаган ҳолда таътил беришга мажбур. Бироқ бундай таътилларнинг миқдори бир йил учун 60 календар кунидан ошиши мумкин эмас. 2020 йилда Россия Федерацияси ҳукумати 2021-2024 йилларда ногиронлар бандлигини ошириш бўйича тадбирлар Режасини (Распоряжение, 2020) тасдиқлади. Режага кўра: ✓ иш берувчилар томонидан корхонада ногиронлар учун захирага қўйилган иш ўринларини ташкил қилинганлиги ёки ажратилганлиги бўйича талабларни қай даражада бажарилаётганлигини мониторинг қилиш; ✓ ногиронлар билан бандлик хизмати органлари ўртасида масофавий ҳамкорликни йўлга қўйиш ва бундай шаклдаги алоқани ривожлантириш; ✓ ногиронларнинг бандлигини таъминлашда “Россияда иш ўринлари(Работа в Росии)” умумроссия бўш иш ўринлари базаси орқали ҳамкорлик қилиш каби чора- тадбирлар белгилаб олинган. 435 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Россия Федерацияси томонидан ногиронлар учун иш ўринларини захиралаш соҳасида амалга оширилаётган тажрибаларни таҳлил қилиб, мамлакатимизга тўғри келадиган жиҳатларини амалда қўллаб кўриш мақсадга мувофиқдир. Адабиётлар шарҳи. Кураева Любовь Николаевна, Мирзабалаева Фарида Исламудиновналар (2021) Россия Федерацияси субъектларида ногиронлар учун ин ўринларини захиралашнинг минтақавий хусусиятларини ўрганиб чиқишган. Олимлар барча минтақаларнинг тажрибаларини таҳлил қилиб умумлаштиришган. Муваққиятли тажрибаларни Россия Федерациясининг бошқа субъектларида ҳам қўллаб кўриш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишган. Ненахова (2018) ногиронларнинг меҳнат салоҳиятини ўрганиб чиққан. У ўз тадқиқотларида ногиронларнинг меҳнат қилишига ёки ишга жойлашишига тўсиқ бўлаётган ҳолатларни ҳар томонлама ўрганиб чиққан. Старобина, Кузьмина, Гордиевская ва Климонлар (2015) ногиронларнинг бандлиги масалалари бўйича тадқиқот олиб боришган. Улар ногиронлар бандлигининг паст даражада бўлишига сабаб бўлаётган қатор омилларни ўрганиб чиқишган ва таҳлил қилишган. Тадқиқот натижаларига биноан асосий омиллар сифатида ажратилаётган иш ўринларининг ногиронлар малакасига мос эмаслиги, иш берувчиларнинг кўп ҳолларда ногиронларни ишга олишни хоҳламасликлари кабилар кўрсатиб ўтилган. Тринадцатко (2021) Россияда ногиронларнинг бандлиги ҳолатини иккита даврга бўлиб таҳлил қилган. Биринчи галда олим ногиронларнинг Ковид-19 пандемиясидан олдинги даврдаги бандлиги ҳолатини ўрганган. Шундан кейин пандемия даврида ногиронларнинг бандлиги ҳолати таҳлил қилинган. А.Тринадцко ногиронларни меҳнатга жалб этиш, уларнинг ижтимоий мослашувига кўмаклашиш каби масалалар давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири бўлиш керак деб ҳисоблайди. Шуляева Алефтина Владиславовна (2017) ногиронларнинг бандлигини таъминлашдаги муаммолар бўйича тадқиқот олиб борган. У иш берувчилар ва ногиронлар ўртасида керакли маълумотларни тезкорлик билан алмашиш учун информацион тизим яратишни, шунингдек имконияти чекланган шахсларнинг якка тартибдаги меҳнатини ривожлантиришни таклиф қилади. Алиева ва Мирзабалаевалар (2014) ногиронлар учун қўллаб-қувватлаш чора- тадбирларини анъанавий ва махсус гуруҳларга бўладилар. Биринчи гуруҳга ногиронлиги бўлган шах