ОСОБЕННОСТИ СФЕРЫ УСЛУГ В РАЗВИТИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ СТРАНЫ

Аннотация

This article pays special attention to the development of the service sector, which is determined by the conditions created for the activities of enterprises and organizations. Examples explain the classification of the level of social independence in the service sector according to the number of independent enterprises and organizations emerging in the market. Proposals and recommendations have been developed taking into account the fact that building service sector activities is a multifaceted process. Key words: service, approach, sphere, service, process, economics, labor, efficiency, activity. I SON - YANVAR, 2024 543-555403 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Дунёнинг аксарият давлатларида 2021 йилнинг охири ва 2022 йилнинг бошларида иқтисодий тикланиш ҳолатлари кузатила бошлади ҳамда иқтисодий барқарорлик ҳолатлари қайд этилди. 2022 йилнинг февраль ойи сўнггида жиддий тус олган Россия ва Украина ўртасидаги инқирозли вазият ҳамда энергия бозоридаги тебранишлар, таклиф ҳажмининг талабга мослашишининг кечикиши натижасида юзага келган юқори инфляцион босим ва унга жавобан сиёсатнинг қатъийлаштирилиши кузатила бошланди. Мазкур омиллар ҳисобига жаҳон иқтисодиётида иқтисодиётнинг ўсиш прогноз кўрсаткичларини қайта кўриб чиқилишига сабаб бўлди. Қайд этиб ўтишимиз жоизки, мамлакатимизда хизматлар соҳасини ривожлантириш дастурини амалга ошириш натижасида 2021-2023 йилларда 2021 йилга нисбатан хизматлар кўрсатиш ҳажми қарийиб 20 фоизга ўсди202. Шу билан биргаликда хизмталар соҳасини ривожлантиришга янгича ёндашувларни жорий этиш орқали бозор хизматлари ҳажмини ҳам оширишга эришилди. Мамлакатимиз ҳудудларининг ўзига хос ва мос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда алоҳида ёндашувлар асосида хизматлар соҳасини ривожлантириш, тадбиркорлик субъектларининг молиявий ресурслар ва инфратузилма билан таъминлаш асосий вазифлардан биридир. Адабиётлар шарҳи. Инсон иқтисодий фаолиятининг алоҳида ва мустақил соҳаси сифатида хизматлар тўғрисидаги илмий қарашлар дастлаб классик иқтисодиёт назарияси намояндалари асарларида шакллана бошлади. Классик мактаб вакиллари жамият тарихида биринчи бўлиб хизматларга нисбатан ўз муносабатларини билдирганлар. Улар хизматлар тушунчасининг моҳиятини очиш ҳамда уларнинг товар шаклидаги ноз-неъматлардан тубдан фарқ қилишини асослаш мақсадида инсон истеъмол қиладиган барча ноз- неъматларни икки турга: моддий ноз-неъматлар ва номоддий ноз-неъматларга бўлганлар. Буюк иқтисодчи А.Смит (1723-1790) хизмат шаклидаги ноз-неъматларнинг иқтисодий мазмунини тўлароқ очиб бериш ҳамда унинг мамлакат ижтимоий бойлигининг манбаи сифатида қараш муаммосини ҳал этиш мақсадида, ўзининг жаҳонга машҳур “Халқлар бойлигининг табиати ва сабаблари тадқиқоти” (1766) номли асарида «унумли меҳнат» ва «унумсиз меҳнат» тушунчалари хусусида фикр юритган (Смит, 2009). Англиялик иқтисодчи А.Маршалл (1880-1959) хизматлар тўғрисида анча дадил ва шу билан бир қаторда, мантиқан асосланган фикрларни майдонга ташлади ва хизмат кўрсатиш соҳасининг назарий асосларини шакллантиришда ўзининг муносиб ҳиссасини қўшди. У хизматларнинг ижтимоий бойликни шакллантиришдаги ролини очиб беришда анча илғор фикрларни илгари сурди. Маршалл (1993) барча неъматларни моддий ва номоддий неъматларга бўлар экан, уларнинг ҳар бири ҳам мамлакатдаги ижтимоий бойликни шакллантиришда бирдай муҳим эканлигини исботлашга алоҳида эътибор қаратди. У биринчи бўлиб инсоннинг ҳаёт фаолиятида ва эхтиёжини қондиришида хизматларнинг ҳам катта аҳамияти борлигини илмий жиҳатдан асослаб берди. Фишернинг фикрига кўра, моддий неъматлар билан хизматлар ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ, чунки инсон ўз уйидан фойдаланишда ҳам худди малай ёки опера қўшиқчиси хизматларидан фойдаланганлиги каби фойда олади. Демак, тадқиқотчи хизматларни товар шаклига эга бўлган неъматлар сифатида талқин этган. Агабабьян (1968) “хизматлар соҳаси” тушунчасига таъриф бериб ёзадики, “...хизматлар соҳаси иқтисодий бир хил тармоқлар ва меҳнат турларининг мажмуаси бўлиб, бунда меҳнат 202 Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий-иқтисодий ҳолати. Ўзбекистон республикаси давлат статистика қўмитасининг расмий сайти. www.stat.uz. 544 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz ўзининг иқтисодий табиатига кўра, унумдор ҳисобланади, меҳнат маҳсулоти бўлган хизматлар эса, ёки бевосита фаолият кўринишида, ёки нарсаларни яратувчилик кўринишида фойдалилик эффекти кўринишини эгаллайди”. Россиялик олим Ожегов (1991) таҳрири остида чоп этилган рус тили граматик луғатида “хизматлар” бу “наф, фойда келтирадиган ҳаракат, бошқаларга ёрдам деб ҳисобланади” деган фикр илгари сурилган. Америкалик иқтисодчи Котлер (1992) ўзининг “Маркетинг асослари” номли китобида “хизматлар – бу объектни сотиш жараёнида ўз манфаатини қондириш, муайян бир наф олиш учун қилинган ҳаракт” деган ҳолда, ўзининг фикрини давом эттириб, “ишлаб чиқаришда хизматлар моддий кўринишдаги товарлар блан боғлиқ бўлиши ёки бўлмаслиги мумкин”, деб ҳисоблаган. Ғарб иқтисодчиларидан Макконнелл, Брю (1993) хизматларга қуйид