ПОНЯТИЕ РИСКА В ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

The article examines the essence of the risks of innovation and defines the main classification of risks, signs of their grouping, the interdependence of the concepts of “risk” and “uncertainty”, the essence of innovation risk, systematization of risks in innovation, innovation and various approaches to their systematization and grouping. Key words: risk, uncertainty, innovation risk, innovation activity, innovative product, innovation cycle, innovation project. I SON - YANVAR, 2024 459-446595 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистонда бозор моносабатлари ривожланиши билан хўжалик юритувчи корхоналар муваффақиятининг асосий омили янги лойиҳа ёки замонавий маҳсулот ишлаб чиқишга қаратилган инвестицион фаолияти бўлди. Рақобатбардош компаниялар учун инновацион технологияларни жорий этиш жуда муҳим масаладир. Фақат ўзларининг инновацион фаолиятларини ривожлантирадиган ва доимий равишда янгиликни қидириб топадиган компанияларгина жаҳон бозорида муносиб ўрин эгаллашлари мумкин бўлади. Шу билан бирга фаолиятнинг, лойиҳаларнинг, инновацияларнинг муваффақияти рискларни қанчалик тўғри баҳоланганлиги ва таҳлил қилинганлигига боғлиқ бўлади. Ўз навбатида бу борадаги ноаниқлик рискни пайдо бўлишига сабаб бўлади ва унинг оқибатларини кўчайтиради. Шу сабабли уларни тўғри баҳолаш, бошқариш, гуруҳлаштириш улар оқибатлариини қамайтиришга хизмат қилади. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий фан ва амалиётда рискларни яхлит назарияси ҳали шакллантирилмаган. Илмий адабиётларда 50 дан ортиқ турли риск мезонлари ва 250 дан ортиқ турлари келтирилган. Биринчи маротоба, риск тушунчаси тадбиркорликнинг функционал хусусияти сифати XVII-асрда француз иқтисодчиси Cantillon (1952) томонидан илгари сурилган, у тадбиркорни ноаниқлик шароитида қарорлар қабул қиладиган ва ўз манфаатларини қондирадиган шахс сифатида қараган. Рискларнинг назарий жиҳатдан категория сифатида намоён бўлиши ва илмий иқтисодий таҳлил объектига айланиши фақатгина XVIII-асрдан бошланган. Жаҳон иқтисодиётида тадбиркорлик рискларининг классик ва неоклассик назарияси алоҳида ўрин тутади. Классик риск назариясининг асосий жиҳатлари Senor ва Mannлар томонидан XIX- асрда шакллантирилган. Ушбу назария тарафдорлари тадбиркор даромадларининг умумий таркибида келажакда эҳтимолий йўқотишларнинг ўрнини қоплаш мақсадида риск учун ҳақ тўланиши кераклигини таъкидлашган. Классик назарияда риск маълум ҳаракатларнинг натижаси бўлган харажатларни математик кутилиши билан аниқланади. Аслида рискнинг моҳияти қабул қилинган ёки қабул қилинмаган қарорлар натижасида юзага келадиган йўқотишларга қаратилган. Кейинчалик эса Филин (2000), Стрельцова (2000), Грачева (2001), Грабовой (1994), Илляшенко (2004) ва бошқалар ишларида рискнинг классик назарияси ривожлана борди ва бунда риск тушунчаси корхона ресурслари ва жалб қилинган ресурсларни йўқотиш, олинмаган фойда ва қўшимча харажатларнинг пайдо бўлиш эҳтимоли (таҳдиди) сифатида изоҳланади. Рискнинг неоклассик назарияси вакиллари рискнинг моҳиятини қўриб чиқаётганда рискни воқеа натижаси эмас, балки риск хатти-ҳаракатлар натижаси деб аташади. Альгина (2001), Балабанова (1996), Масленчикова (1998), Егорова (2002), Серегин (1994) ва бошқалар риск муқобил ечимларни қабул қилиш мумкин бўлган вазиятда ноаниқликни енгишга қаратилган фаолият, ҳаракат сифатида кўриб чиқилади. Шунингдек фаолият ва ҳаракат давомида ижобий ёки салбий оқибатларни ўз ичига олган рискли воқеа эҳтимолини баҳолаш мумкин бўлади. Инновацион рискалар бу ўз набватида кам ўрганилган риск гуруҳларини ташкил этади ва Василенко, Шматько (2003), Микитюк (2009), Онишко (2008) ва бошқалар асарларида ўз аксини топган. Шунингдек, Абдурахмонов (2020) инновацион рискларни суғурта орқали ҳам гуруҳлаштириш ва бошқариш мумкинлигини таъкидлайди. Бу ҳам инновацион рискларни гуруҳлаштиришнинг бир тизими сифатида қаралиши мумкин бўлади. 460 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Инновацияларни жорий этиш даврида пайдо бўладиган рискларнинг ҳар хил турлари ва шакллари, улар намоён бўлишининг салбий оқибатлари, шунингдек, уларни мутлоқо йўқ қилишнинг мумкин эмаслиги, сабаб-оқибат муносабатларини ва рискли воқеалар оқибатларини камайтириш йўлларини янада таҳлил қилиш зарурлигини белгилаб бериши табиий ҳисобланади. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот жараёнида иқтисодий ва тизимли таҳлил, маълум белгиларга кўра таснифлаш, таҳлил ва синтез, назарий ва эмперик адабиётларни танқидий таҳлил қилиш ва ёндашувларни таққослаш, индукция ва дедукция усуллари қўлланилди. Таҳлил ва натижалар мухокамаси. Риск моҳиятини таҳлил қилишда “ноаниқлик” тушунчасидан бошлаш керак. Риск ва ноаниқлик тушунчалари ўзаро чамбарчас боғлиқ тушунчалардир. Моҳиятан эса ноаниқликлар рискнинг асосий сабабидир. Бинобарин, йўқотиш рискини келтириб чиқарадиган ноаниқликлар ҳажмини камайтириш инновацион фаолиятда муҳим аҳамият касб этади. Инновацион фаолиятда ноаниқликлар пайдо бўлишининг асосий сабаблари қуйидагилардан иборатдир: − Рақобатчилар ёки ҳамкорлар фаолиятидаги ноаниқликлар; − бош