ИЗУЧЕНИЕ ПЕРЕДОВОГО ОПЫТА ПРИМЕНЕНИЯ НАЛОГА НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ: УРОКИ ЗАРУБЕЖЬЯ

Аннотация

The article provides an in-depth study of best practices in the application of value added tax (VAT). Through an extensive literature review, case study analysis, and empirical evidence review, the research aims to identify and explain key principles that contribute to the effectiveness of VAT systems. The results of this study are intended to guide tax authorities and businesses in optimizing their approach to VAT. Key words: taxes, value added tax, progressive, regressive, consumption tax. VII SON - NOYABR, 2023 291-2 2 9 9 8 1 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Замонавий фискал сиёсатнинг динамик манзарасида қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) нафақат ҳукуматлар учун муҳим даромад манбаи, балки иқтисодий фаолиятга таъсир қилиш механизми сифатида ҳам асосий восита сифатида ажралиб туради. Қўшилган қиймат солиғи - ишлаб чиқариш ва тақсимлаш занжирининг ҳар бир босқичида ундириладиган истеъмол солиғи. 1950 йилларда Францияда пайдо бўлган ҚҚС ўша пайтдан бери жаҳон миқёсида мавқега эга бўлди, аксарият мамлакатлар уни солиқ тузилмаларига киритдилар. ҚҚСнинг ҳамма жойда мавжудлиги унинг турли хил иқтисодий шароитларда мослашувчанлиги ва самарадорлигини таъкидлайди. ҚҚС давлат молиясининг ажралмас қисмига айланиб бораётганлиги сабабли, даромадларни шакллантириш ва иқтисодий ўсиш учун мақбул натижаларни таъминлаш учун унинг қўлланилишини синчиклаб кўриб чиқиш зарур. ҚҚС тизимларига хос бўлган мураккабликлар ва доимий ривожланиб бораётган глобал иқтисодий манзара солиқ маъмуриятчилигига йўл-йўриқ кўрсатиши мумкин бўлган энг яхши амалиётларни синчковлик билан ўрганишни талаб қилади. Мамлакатлар доимий равишда солиқ тизимларини оптималлаштиришга интилаётган бир пайтда, ҚҚСни қўллаш бўйича хорижий давлатларнинг илғор тажрибаларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Ушбу тадқиқотимизда турли мамлакатлар томонидан ҚҚС тизимларининг самарадорлигини ошириш учун қабул қилинган баъзи асосий стратегия ва ёндашувларни кўриб чиқамиз. Адабиётлар шарҳи. Қўшилган қиймат солиғини моҳиятини янада кенгроқ англаш учун илмий тадқиқотларни кўриб чиқишимиз лозим. Бу эса ушбу солиқ турининг аҳамиятини ва бошқа мамлакатлардаги тажрибасини кенгроқ тушунишимизга имкон беради. Хусусан, иқтисодиётнинг тарихига назар соладиган бўлсак, солиққа тортишнинг асосий принципи прогрессив солиқни тўлаш қобилиятидир, яъни юқори даромадли шахслар кам даромадли шахсларга қараганда кўпроқ солиққа тортилиши керак (Смит, 1776). ҚҚС регрессив таъсирга эга бўлса, у бойликни бойлардан бахтсизларга қайта тақсимлаш мақсадини бузади ва кам даромадли турмуш даражасини ёмонлаштиради. Бу нима учун ҚҚС ҳукуматига эга бўлган бир нечта давлатлар хизматлар ва товарларга истиснолар рўйхатини ёки барча учун мажбурий бўлган асосий хизматлар ва товарлар учун ноль ставка ҚҚСни амалга оширишини тавсифлайди (Сноссен, 1992). Баъзи мамлакатлар солиқ адолатлилигини таъминлаш учун тўлов қобилияти принципи билан кафолатланганидек, исрофгарчиликка тегишли товарларга нисбатан ҚҚС ставкаси ёки жорий ставкадан юқорироқ ставка қўлланилишини истисно қилади. Шундай қилиб, ҚҚС тизимини жорий этиш ёки ислоҳ қилиш учун ҳаракат қилганда, улар тизим регрессив эмаслигини ва кам таъминланган уй хўжаликларини янада қашшоқлаштирмаслигини таъминлаши керак (Алавуотунки ва бошқ., 2019). Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. ҚҚС, кенг қамровли харажатлар солиғи, ҳукуматнинг энг муҳим даромадлари орасида нисбатан янги бўлди (Адҳикари, 2020). 170 дан ортиқ мамлакатларда ҚҚС жорий этилганидан бери у одатда барча солиқ тушумларининг 20% ёки ундан кўпига ошади (Мгаммал, 2021). Олтмиш йил олдин, ҚҚС камдан-кам ҳолларда «Франция» дан ташқарида маълум профессионал матнларда ўқитилган. Бошқа солиқ тизимларида кўплаб муаммолар мавжуд. Баъзи давлатлар шунга ўхшаш тарзда бошқа самарасиз яширин солиқларни, масалан, штамп йиғимлари, акциз солиғи ва тарифларни камайтириш ёки тўғридан-тўғри солиқларни, масалан, компания даромад солиғи ставкаси ва шахсий даромад солиғи ставкасини камайтириш учун ҚҚС жорий этишдан фойдаланган. Шунга қарамай, ўзгаришлар ҚҚСнинг савдо солиқларини алмаштириш билан бир оз фарқ қилди (Адҳикари, 2020). Инклюзив, нейтрал ва операцион усулда ҚҚС ишлаб чиқариш занжири солиққа тортиш ва индивидуал истеъмол учун мўлжалланган. 20-асрнинг кейинги ўн йиллигида ҚҚС дунёдаги энг кенг қамровли солиқ ислоҳоти бўлиб қолди ва давлат даромадларининг асосий манбаи бўлди. ҚҚС ривожланаётган ва ривожланган мамлакатларда кенг қўлланилади (Сченк ва бошқ., 2015). Бироқ, ҚҚСнинг руҳи шундаки, у барча корхоналар учун олинади ва унинг мавжудлиги савдогарлар савдосидан тўланадиган солиқ билан боғлиқ. Агар ишончли занжир барқарор бўлса 292 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz ва у импортдан тўғри тўпланган ва фақат охирги истеъмолда экспортга жўнатилган бўлса, у охир-оқибат қўлланилади (Кеэн ва Лосквоод, 2010). Солиқ қоидалари маълум даражада кенгайиб бормоқда ва сезилмайдиган ҳетероженликни ҳисобга олиш қобилиятини ўлчаш учун синтетик назорат усулини қўллашнинг муҳим сабаблар