НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И МЕТОДИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ОЦЕНКИ РЕНТАБЕЛЬНОСТИ ЦЕННЫХ БУМАГ

Аннотация

the article examines the analysis of stock market indicators, including the scientific- theoretical aspects of the evaluation of stock returns. Coefficients of stock profitability evaluation are systematized based on the characteristics of joint-stock companies. Factors affecting the liquidity of securities were analyzed and appropriate proposals aimed at stabilizing their prices were developed. Key words: securities, profitability, financial ratio, market value of shares, liquidity, rate of return. VI SON - OKTABR, 2023 142-14 14 9 2 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz Кириш. Сўнгги йилларда мамлакатимизда амалга ошириб келинаётган ислоҳотлар барқарор иқтисодий шарт-шароит яратиш, қиматли қоғозлар рентабеллигини баҳолашнинг замонавий ва аниқ усулларини ишлаб чиқиш, умуман олганда мамлакатимизда фонд бозорини ривожлантириб, иқтисодиётнинг драйвери сифатида шакллантириш ва унинг самарадорлигини ошириш асосида халқаро стандартларга мос келувчи тизимни барпо этишни талаб қилади. Шу муносабат билан Ўзбекистонда фонд бозорини янада ривожлантириш ва молия бозори муносабатларини экинлаштириш мақсадида Президент Фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг Қарорлари ва бошқа меъёрий ҳужжатлар қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрда қабул қилинган “Ўзбекистон – 2030 стратегияси” тўғрисидаги ПФ-158 фармонида бешта муҳим йўналиш ва юзта мақсад белгилаб олинди ва 49- ўринда мамлакатимизда инвестиция жозибадорлигини янада ошириш ва қимматли қоғозлар бозорини жадал ривожлантириш мақсад қилиб қўйилди. Шу жумладан: Мамлакатимизда 250 миллиард долларлик инвестицияларни ўзлаштириш, жумладан 110 миллиард доллар хорижий инвестициялар ва 30 миллиард доллар давлат-хусусий шериклик доирасидаги инвестицияларни жалб қилиш. Эркин муомаладаги қимматли қоғозлар савдолари ҳажмини 8 миллиард долларга етказиш. Ҳудудларнинг инвестицион рейтингини юритиш, ҳар бир ҳудуднинг имкониятларидан келиб чиқиб, унинг инвесторлар учун жозибадорлигини янада ошириш. Пай ва венчур жамғармалар фаолиятини йўлга қўйиш орқали портфель инвестициялар ҳажмини 2 баробарга ошириш. 40 та давлат иштирокидаги корхоналар акцияларини “Халқ IPO”сига чиқариш, аҳолини IPOда қатнашишини рағбатлантириш механизмларини жорий қилиш. Чет эллик номинал сақловчилар ҳамда кастодиан банкларнинг маҳаллий капитал бозорида қатнашиши учун инфратузилмани яратиш кўзда тутилган61. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2023 йил учун мурожатномасида қуйидагиларни таъкидлаб ўтилган: иқтисодиётга маҳаллий ва хорижий хусусий инвестицияларни кўпайтириш учун шароитларни янада яхшилаш, яъни, келгуси йили йирик 10 та компания ва тижорат банкларининг акциялари ўз аҳолимиз учун очиқ ва шаффоф савдога чиқарилиши, бу эса чинакам халқчил IPO бўлиши. Чунки халқ бой бўлса, давлат ҳам бой ва қудратли бўлади62. Aммо, шунга қарамай, Ўзбекистонда қимматли қоғозлар даромадлилигини баҳолашда бир нечта муаммолар мавжуд. Ўзбекистонда фонд бозоридаги маълумотлар етарли ва аниқлиги юқори эмас. Бу эса, қимматли қоғозлар нархини аниқлашда хатоликлар ва нотўғри натижаларга олиб келиши мумкин. Нархнинг аниқланишида тарихий маълумотларнинг камлиги: Ўзбекистонда қимматли қоғозлар бозори тўғрисида маълумотлар йиғилиши 1990-йиллар охирида бошланган. Бу эса, тарихий маълумотларнинг камлигига олиб келади. Фонд бозоридаги маълумотлар йиғилиши ва аниқлигини оширилиши, қимматли қоғозлар даромадлилигини баҳолашда ишлатиладиган методлар кенгайтирилиши ва инвестиция қилшдаги рисклар камайтирилиши зарур бўлади. Бу эса, фонд бозорига муваффақиятли инвестиция қилишни таъминлашда қимматли қоғозлар рентабелигини ҳисоблашни тақозо этади. Адабиётлар шарҳи. Маълумки, фонд бозори кўрсаткичлари орқали қимматли қоғозлар даромадлилигини баҳолаш нафақат молия бозори, балки, мамлакат иқтисодиётининг барқарорлигини ҳам акс эттирувчи муҳим компонентлардан бири ҳисобланади. Шу сабабли, бир қатор иқтисодчи олимларнинг қимматли қоғозлар даромадлилигини баҳолашга қаратилган илмий-тадқиқот ишлари мавжуд бўлиб, улар бир хил ёндашувга эга эмас. Жумладан, Deshui, Difang Huang, Chenning (2023) эмпирик таҳлилларга асосланган ҳолда қимматли қоғозлар бозорида акция даромадлари ва пул оқимларини прогноз қилиш 61 https://www.lex.uz/uz/docs/-6600413 62 https://review.uz/uz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyoyevning-2023-yil-uchun-murojaatnomasi-toliq-matn 143 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz имкониятини баҳолаш, асосан уларнинг циклик таркибий қисмларига боғлиқлигини аниқлашган. Anna Rutkowska-Ziarko (2023) тадқиқотида энг йирик NYSE компанияларида рентабеллик коэффициентлари (ROA ва ROE) ва даромад ставкалари ўртасидаги ижобий корреляция аниқланди. Шунингдек, у корхона рентабеллигининг капитал бозоридаги рентабеллик даражасига таъсирини таҳлил қилди. Morgan Stanley ривожланаётган бозорлар индексига A-акцияларни киритиш учун қисқа ва узоқ муддатли бозор реакциясини баҳолайди. Узоқ муддатда индексдаги A-акцияларни киритиш фонд бозорининг синхр