СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ АДМИНИСТРИРОВАНИЯ НАЛОГА НА ПРИБЫЛЬ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article examines the reforms implemented to improve the administration of profit tax in our country and their results. Also, the current situation of calculating advance payments on profit tax is analyzed and the existing problems are described. Based on the results of the research, conclusions were formed, scientific proposals and practical recommendations were developed. Key words: tax, tax concept, profit, profit tax, taxpayers, tax rate, advance payment. Кириш. Глобаллашув ва замонавий бозор иқтисодиёти шароитида мамлакат иқтисодиётининг рақобатбардошлигини таъминлаш муҳим аҳамият касб этади. Чунки, давлатлар ўртасида рақобат кураши авж олган ҳозирги даврда барқарор иқтисодий ўсишни таъминлаш ва аҳоли фаровонлигини оширишнинг асосий шарти рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш ҳисобланади. Мамлакатнинг солиқ тизими рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш омилларидан бири бўлиб, солиқ тизимини соддалаштириш, оқилона ва ошкора бошқариш, бюрократик тўсиқларнинг камлиги иқтисодиётнинг рақобатбардошлигига самарали таъсир қилади. VI SON - OKTABR, 2023 108-111058 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz Бугунги кунда мамлакатимиз жаҳон иқтисодиётининг муҳим аъзоси бўлиб, дунё бозорида бевосита иштирок этмоқда. Бу эса мамлакатимиз миллий иқтисодиётининг рақобатбардош бўлишини тақозо этади. Соғлом рақобат муҳитини шакллантириш ҳамда рақобатбардош иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун солиқ юкини камайтириш ва солиқ солиш маъмуриятчилигини такомиллаштириш зарур. Бу борада мамлакатимиз раҳбари Ш.Мирзиёев Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида 2023 йилда солиқ мамуриятчилигида амалга ошириш зарур бўлган вазифаларга тўхталиб, “Бюджет харажатлари, аҳоли ва тадбиркорлар олдидаги мажбуриятларимизни қисқартирмаган ҳолда, бизнесга солиқ юкини камайтириш бўйича ишларни давом эттирамиз. Илғор тажрибалар асосида солиқ маъмурчилиги жиддий ислоҳ қилинади.” дея таъкидлаб ўтдилар (Мурожаатнома, 2022). Бундан кўриниб турибдики, мамлакатимизда солиқ юкини камайтириш ва солиқ тизимини ислоҳ қилиш иқтисодий сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Мамлакатимиз солиқ тизимини такомиллаштиришда фойда солиғи маъмуриятчилигини такомиллаштириш алоҳида аҳамият касб этади. Чунки, фойда солиғи бюджет даромадларини шакллантирадиган асосий солиқ бўлиши билан бирга мамлакат иқтисодиёти рақобатбардошлигини таъминлашнинг самарали воситаси ҳисобланади. Фойда солиғи паст солиқ ставкаси орқали тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни, экспортни ва иқтисодиётнинг айрим тармоқларини рағбатлантириш асосида миллий иқтисодиёт рақобатбардошлигини оширишга ижобий таъсир кўрсатади. Адабиётлар шарҳи. Фойда солиғини ҳисоблаб чиқариш тартибини ва солиқ ставкаси орқали тадбиркорлик субъектларининг инвестицион фаоллигини ошириш тизимини такомиллаштириш юзасидан бир қатор маҳаллий ва хорижий олимлар томонидан тадқиқотлар олиб борилган. Хусусан: Профессор Тошматовнинг (2008) фикрига кўра, реал сектор корхоналарида, айниқса йирик корхоналарда фойда солиғи бўйича ҳисобланган жорий тўловлар миқдоридан ҳисобот даври якуни билан аниқланган ҳақиқий фойда кам миқдорини ташкил этганда, корхона айланма маблағларини четланиши ёки жорий тўловлар бўйича қарздорлик юзага келганда иқтисодий жиҳатдан асосланмаган пеня ҳисобланишига олиб келади. Мазкур солиқни ҳисоблаш билан боғлиқ чалкашликларни олдини олиш мақсадида фойда солиғи бўйича жорий тўловлар ҳисоблаш амалиётини бекор қилиш зарур. Профессор Кузиева (2008) томонидан хорижий инвестициялар билан фойда солиғи ставкалари ўртасидаги боғлиқлик аниқланган. Профессор Ҳайдаров (2003) томонидан стратегик чет эл инвесторларини кириб келишини рағбатлантириш мақсадида хорижий инвестицияли корхоналарни фойда солиғига тортишнинг янги, ноанъанавий механизми ишлаб чиқилган. Профессор Жўраев ва Шириновларнинг (2019) фикрича, фойда солиғи миллий иқтисодиётда инвестиция жараёнини барқарорлаштирувчи ва капитал ўсувини таъминловчи асосий дастаклардан биридир. Профессор Исламкулов (2020) бюджетлараро мутаносибликни таъминлашда солиқлар тизимини такомиллаштириш мавзусидаги тадқиқот ишида маҳаллий бюджетлар молиявий мустақиллигини оширишни солиқлар тизими орқали рағбатлантиришда юридик шахсларнинг фойда солиғини қуйи бюджетларга бириктириб беришни таклиф этган. Профессор Исаев (2019) томонидан фойда солиғи таҳлили методикасини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, Солиқ кодексининг “Чегирилмайдиган харажатлар”га “айбдорлари аниқланмаган камомадлар” бандини киритиб таҳрирлаш таклиф этилган. Россиялик иқтисодчи олим Митрофанова (2011) таъкидлашича, корхоналар фойдасини солиққа тортиш механизмини модернизация қилишда фойда солиғи бўйича дифференцияланган солиқ ставкаларининг қўлланилиши, инвестицион-инновацион солиқ имтиёзларининг жорий қилиниши зарур. Иқтисодчи олим Зариповнинг (2021) қайд этишича, йирик солиқ тўловчиларнинг инвестицион фаоллигини қўллаб-қувватлаш мақсадида фойда солиғининг табақалаштирилган ставкаларини жорий этиш лозим. Бунда, корхоналар учун белгиланган солиқ ставкаси устав фон