ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПРАКТИКИ КОНТРОЛЯ ЗА ДЕЯТЕЛЬНОСТЬЮ НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИКОВ

Аннотация

The article states that tax authorities can improve their ability to detect possible tax evasion, ensure fair and equitable taxation, and ultimately contribute to the overall efficiency of the tax system by improving the practice of monitoring counterparties and taxpayers' activities. In many cases, taxpayers may provide incorrect or incomplete information, which makes it difficult for tax authorities to verify the authenticity of transactions and identify possible tax evasion schemes. Solving these problems requires the implementation of measures to improve the practice of monitoring the activities of taxpayers, whose participation in the audit of counterparties and tax monitoring. Key words: tax, budget policy, budget, tax administration, checking of counterparties, monitoring, activity, taxpayers, business entities, tax reporting, tax revenues, tax benefits, tax rate. Кириш. Контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиёти солиқ қонунчилигига риоя этилишини таъминлаш ва солиқ тўлашдан бўйин товлашнинг олдини олишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ушбу мақолада контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиёти билан боғлиқ асосий масалаларни ўрганади ва ушбу амалиётни такомиллаштириш муҳимлигини таъкидлайди. Бундан ташқари, солиқ органлари томонидан олдинги йил учун даромадлари йиллик молиявий ҳисобот маълумотларига кўра камида беш миллиард сўмни ташкил этган юридик шахсларда солиқ мониторингини ўтказиш тартибини такомиллаштириш янада кучайди. Солиқ органлари контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиётини такомиллаштириш орқали уларнинг мумкин бўлган солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини аниқлаш, адолатли ва адолатли солиққа тортишни таъминлаш ва пировардида солиқ тизимининг умумий самарадорлигига ҳисса қўшиш имкониятларини ошириши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Мавзу доирасида асосий ўрганилувчи солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилишда нисбaтaн бeрилгaн тaърифлaргa бaтaфсил тўхтaлсак. Кофлер, Кашириналар (2017) солиқ назоратини солиқ тизими фаолиятининг муҳим шарти солиқ текширувлари орқали амалга ошириладиган самарали механизм деб ҳисоблайди. Ушбу олимларнинг ёндошувида “солиқ текшируви солиқ органининг солиқлар ва бюджетга бошқа мажбурий тўловларнинг тўғри ҳисобланиши, ўз вақтида ва тўлиқ тўланиши (ўтказилиши) устидан назорат ҳаракати, бу жараёнда солиқ назорати натижасида олинган ҳақиқий маълумотлар солиқ органларига тақдим этилган солиқ декларацияси маълумотлари билан таққосланадиган иқтисодий механизмдир. Шестакованинг (2018) илмий қарашлари бу борада анчайин ўз аҳамиятига эга. Ушбу олим солиқ назоратига таъриф бериб уни: “солиқ интизомига риоя этилишини текшириш, солиқ ҳуқуқбузарликларининг максимал сонини аниқлаш ва профилактика чораларини кўриш имконини берувчи техника ва усулларни ўз ичига олган солиқ қонунчилигининг бажарилишини назорат қилиш соҳасидаги ваколатли давлат органларининг махсус, профилли ҳаракатлари мажмуидир”. Рискларни бошқариш жараёни (Compliance Risk Management process): Солиққа риоя қилиш хавфини мунтазам равишда аниқлаш, баҳолаш, тартиблаш ва даволаш бўйича тизимли жараён (Guide, 2006). Курбанов, Ғаффоров (2020) ўз тадқиқотларида: “Янги таҳрирдаги Солиқ кодексида, солиқ назорати ўтказишнинг янги тартиби жорий этилмоқда, у солиқ органларига камерал, жойига чиққан ҳолда текшириш ва солиқ аудитини ваколатли орган билан келишилмасдан таҳлика-таҳлил дастури асосида амалга ошириш ҳуқуқини беради”. Иқтисодий жараёнларнинг хилма-хиллиги иқтисодий хавфлар турларининг хилма-хиллигини белгилайди. Иқтисодий фаолият соҳасига гуруҳлаш мезонларини қўллаган ҳолда улар тижорат, молиявий, банк, суғурта таваккалчиликлари ва бошқаларни аниқлайдилар. Ҳозирги кунда илмий ва амалий фаолиятда улар мустақил равишда иқтисодий хатарлар сифатида солиқ хатарлари ҳақида кўпроқ гапира бошладилар. Асар муаллифлари ҳам иқтисодчилар, ҳам юристлардир (Щекин, 2007). 160 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Покровский (2011) кўриб чиқиш учун хавфнинг таркибий хусусиятларини таклиф қилади: хавф, хавфга мойиллик, хавфга сезгирлик (заифлик), бошқа хавф-хатарлар билан ўзаро таъсир қилиш, хавф ҳақида мавжуд маълумотлар, хавф миқдори, хавф билан боғлиқ харажатлар (харажатлар), ўзига хослик хавфлар. Логинова (2006) корхона хатарлари турларини иқтисодий фаолият соҳалари бўйича таснифлайди, ташқи ва ички муҳит корхона билан боғлиқ хавфларни таъкидлайди. Ташқи муҳитнинг хавфларига иқтисодий, сиёсий, экологик, бозор, саноат; ички муҳит хавфларига - ишлаб чиқариш, менежмент, маркетинг ва логистика, молиявий, инвестиция, инновацион, экологик ва иқтисодий. Жумладан, швециялик иқтисодчи олим Беcкер (2004) томонидан хуфиёна иқтисодиётнинг ўзига хослиги, норасмий иқтисодиёт бозор иқтисодиётининг назорат қилиб бўлмайдиган қисми эканлиги таъкидланиб, улар рағбатлантиришнинг бошқа шаклларига асосан товарлар ишлаб чиқаришлари ва хизматлар кўрсатишларини маълум қилган. Богданова (2013) суд қарорлари учун солиқ таваккалчилиги