Milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda kimyo sanoatining o‘rni va ahamiyati

Аннотация

Ushbu maqolada sanoat korxonalarini mamlakat iqtisodiyotining barqaror iqtisodiy rivojlanishida tutgan o‘rni va uning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Sanoat tarmoqlari orasida yetakchilaridan biri hisoblangan kimyo sanoatining bugungi kunda erishgan natijjalari hamda ularni yanada kuchaytirish yo‘nalishlari va imkoniyatlari keltirilgan. Kalit so‘zlar: sanoatlashtirish, tarmoq strukturasi, qiymat zanjiri, kooperatsiya, diversifikatsiya. Sanoat - milliy iqtisodiyotning eng muhim tarmog'i bo'lib, jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlarining rivojlanish darajasiga hal qiluvchi ta’sir ko'rsatadi. Sanoatning tarmoq strukturasi - sanoat tarkibiga kiruvchi turli tarmoqlar va ishlab chiqarish turlarining tarkibi va ulush nisbati, shuningdek, ushbu ulushlarning o'zgarish dinamikasi bo'lib hisoblanadi [1]. Xususan, kimyo sanoati ham mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridandir. Sanoatlashtirish jarayonlarining 213 tezlashishi, tarkibiy qismlarning o'zgarishi jamiyat turlari va iste'mol modellari kimyoviy sanoat mahsulotlariga bo'lgan talabning tuzilishini sezilarli darajada o'zgartiradi. Mamlakat iqtisodiyoti va jamiyatidagi transformatsion jarayonlar, xom ashyo va tayyor mahsulotlarning global bozorlaridagi kutilayotgan o'zgarishlar kimyo sanoati vazifalarini qayta ko'rib chiqishni taqozo etadi, xususan, o'sib borayotgan avtomobilsozlik sanoati plastmassa, kauchuk-texnik mahsulotlar, sintetik kauchuk ishlab chiqarishga bo'lgan talabni oshiradi; elektronika va elektrotexnika ishlab chiqarishning o'sishi mobil telefonlar, planshetlar, kompyuterlar, monitorlar, shuningdek televizorlar, uy-ro'zg'or buyumlari, konditsionerlar) limer mahsulotlariga talabning keskin kengayishiga olib keladi; to'qimachilik va tikuvchilik sanoatining o'sishi, aralash matolar ishlab chiqarishning kengayishi kimyoviy tolalarga bo'lgan talabni keskin oshiradi; uy-joy qurilishining kengayishi tufayli plastik mahsulotlar, kauchuk mahsulotlar, polistirolga talab oshadi, aholining farovonligi va ijtimoiy tuzilishining o'zgarishi kosmetika mahsulotlari, yuvish vositalari va boshqa maishiy kimyo mahsulotlariga talabning jadal o'sishini ta'minlamoqda [2]. Tadqiqotlarga ko‘ra, so‘nggi yillardagi iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlarni hisobga olgan holda, texnologik jihatdan murakkab kimyoviy mahsulotlarga, xususan, mineral o'g'itlar va agrokimyoga bo'lgan talab keskin oshdi. Shunday qilib, 2030 yilga kelib polimer mahsulotlariga (polipropilen, poliuretan, polistirol, plastmassa) talab 5,1 baravar, sintetik kauchuk va kauchuk- texnik mahsulotlarga – 16,1 baravar, bo'yoqlar, laklar va pigmentlarga – deyarli 5 baravar, dorilar va kosmetika mahsulotlariga talab oshishi prognoz qilinmoqda[3]. Kimyo sanoati tarmog‘i milliy iqtisodiyotda o‘z ulushini oshirish bo'yicha qo'yilgan vazifalarga erishish uchun salohiyatini tarmoqlararo kooperatsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri sifatida jalb qilish talab etiladi. Kimyo sanoati ushbu salohiyatni amalga oshirishi uchun tarmoqlar va tarmoqlararo o‘zaro hamkorlik hamda samarali qo'shimcha qiymat zanjirlarini yaratishni rag'batlantirish imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanishi kerak. Tarmoqlararo va tarmoq ichidagi sanoat kooperatsiyasi jarayonlarini faol rag'batlantirish uchun kimyoviy sanoat turining tarkibiy qismlari chiqindilarni kamaytirish va sintetik kauchuklar (butadien-nitril kauchuklar va boshqalar), kosmetik mahsulotlar, bo'yoqlar, pigmentlar, quyuqlashtiruvchi moddalar, yuqori texnologiyali polimer ishlab chiqarish ulushini oshirish yo'nalishi bo'yicha o'zgarishi lozim. Asosiy savdo sheriklari bo'lgan mamlakatlarda ishlab chiqarish tuzilmasidagi kutilayotgan o'zgarishlar nuqtai nazaridan, O'zbekiston Markaziy Osiyo mamlakatlari bozorida mavjud mavqeini yo'qotmaslik va yuqori texnologiyali kimyoviy mahsulotlarning ayrim turlari bo'yicha mintaqaviy markazga aylanish imkoniyatini qo'ldan boy bermaslik uchun sanoatdagi ishlab chiqarish tarkibini qayta ko'rib chiqishni maqsad qilgan. So'nggi 5-10 yil ichida O'zbekiston kimyoviy mahsulotlarning bir qator kimyoviy mahsulotlari bo'yicha qo'shni mamlakatlarga nisbatan ustunlikni sezilarli darajada oshirishga muvaffaq bo'ldi. Masalan, Kimyo korxonalari tomonidan 2022 yilning yanvar-noyabr oylarida 14,4 trln so‘mlik (o‘sish sur’ati – 108,1 foiz) tovar mahsulotlari ishlab chiqarildi. Jumladan, sof holda 1 424,4 ming tonna (o‘sish – 102,5 foiz) mineral o‘g‘itlar, shundan 1 097,5 ming tonna azotli o‘g‘itlar (o‘sish – 101,0 foiz), 149,7 ming tonna fosforli o‘g‘itlar (o‘sish – 118,9 foiz) va 177,2 ming tonna kaliyli o‘g‘itlar (o‘sish – 100 foiz) ishlab chiqarildi. Tarmoqda 461,2 mln dollarlik (rejaga nisbatan 130 foiz, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 1,4 barobar ko‘p) kimyo mahsulotlari eksport qilindi (Tojikiston, Turkmaniston, Rossiya, Yaponiya, Turkiya, Xitoy, Afg‘oniston va Tailand) [4]. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, O‘zbekiston kimyo sanoati nafaqat eksportni diversifikatsiya qilish va respublika makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar