O‘zbekistonda kapital bozor orqali investitsiyani jalb qilish mexanizimi samaradorligini oshirish

Аннотация

maqolada o‘zbekistonda kapital bozor faoliyati orqali investitsiyani jalb qilish mexanizimi va uning samaradorligini oshirish bo‘yicha so‘z yuritilgan. kapital bozo- rida investitsiyani jalb qilishdagi muammolarga oid nazariy tadqiqotlar, soha olimlarining ilmiy ishlaridagi fikr-mulohazalari keng yoritilgan. tadqiqot natijalariga ko‘ra tadqiqotchin- ing taklif va tavsiyalari berilgan. Kalit so‘zlar: kapital bozor, investitsiya, mexanizm, investitsiya loyihasi, investitsiya muhiti, iqtisodiy samaradorlik. Иқтисодий амалиётда “инвестиция” атамаси қонун чиқаришда, илмий ада- биётларда ҳар хил турдаги лойиҳаларни тайёрлашда, бизнес-режаларда ва бошқаларда кенг ишлатилади. “Иқтисодий ва молиявий изоҳли луғат”да “ин- вестиция” сўзи “капитал”, “капитал қўйилмалар”, “капитал маблағлар” тушун- чалари тарзида баён қилинган, яъни инвестицияларни бозор субъектлари фаолияти учун зарур бўлган асосий капиталга маблағлар қўйиш маъносида талқин этади (Бернер ва Колли, 1994). “Инвестициялар капитални узоқ муд- датли қўйилмалар тариқасида саноатга, қишлоқ хўжалигига, транспортга ва бошқа тармоқларга сарф этиладиган харажатлар йиғиндисини акс эттира- ди”(словарь, 1984). Шарп (2000) ўзининг “Инвестиция” дарслигида “Инве- стициялар келгуси қийматлик олиш мақсадида ҳозирги вақтда муайян қий- матликдан воз кечишдир”, деб таърифлайди. Олим “инвестициялаш” ата- масини қуйидагича шарҳлайди: “келажакда фойда олиш учун бугун пулдан ажралишдир” ва “реал ёки молиявий активларга инвестициялаш мумкин” деб ҳисоблайди[1:366]. Ўзбекистонда капитал бозор орқали инвестицияни жалб қилиш механизими соҳа олимлари томонидан узоқ йиллар давомида назарий ва амалий жиҳатдан ўрганилиб келинган. Аммо мазкур механизим- ни бир маромда ушлаб туришнинг иложи йўқ. У бозор талаби ва эҳтиёжла- рига қараб ўзгариб бораверади. Инвестицияни жалб қилиш аввало, бозор муҳитини тўғри таҳлил қила олиш билан белгиланади. Тўғридан-тўғри чет эл Ўзбекистон Республикаси инвестиция муҳити ва инвестиция ресурслари STARS International University 305 ҳолатини таҳлил қилган ҳолда, корхонанинг хусусий инвестиция ресурсла- ри капитал ва молиявий маблағларнинг етакчи молиялаштириш манбаи экан, демак, уларнинг чекланганини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Ҳозирги вақт- да корхона учун бош вазифа – қўшимча равишда ҳамда ўз инвестиция эҳти- ёжларини молиялаштириш мақсадларида четдан инвесторларни жалб этиш муаммосининг ечимини топишдан иборат бўлиб қолмоқда. Инвестициясини жалб этиш Ўзбекистон саноат сиёсатининг устувор ва- зифаларидан бири ҳисобланади. Тўғридан-тўғри чет эл инвестициясининг муҳимлиги нафақат унинг миллий жамғармалар даражасидан юқори бўлган инвестицияларни амалга ошириш ва ишлаб чиқариш базасини модернизация қилиш имкониятлари билан белгиланади. Тўғридан-тўғри чет эл инвестици- яси кириб келишининг аҳамиятга молик асосларидан яна бири технологик жиҳозларни, бошқарувнинг ва ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг замона- вий усулларини олиб кириш, жаҳонга машҳур компанияларнинг савдо мар- каларидан, ноу-хаулардан фойдаланиш имкониятлари, маҳсулотлар экспор- тини янада кенгайтириш мақсадида трансмиллий компанияларнинг жаҳон бозорларига чиқиш йўлларига эга бўлиш ва бошқа шу кабиларни ҳам санаб ўтиш мумкин[2:30]. Ўзбекистонда капитал бозор орқали инвестицияни жалб қилиш механизимида шу кунга қадар бир қатор камчиликлар мавжуд эди. 2021 йил 13 апрелдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Капитал бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 6207-сон фармонида соҳадаги мавжуд камчиликлар дея қўйидагиларни алоҳида эъти- роф этади. Бугунги кунда капитал бозорини янада ривожлантириш, рақобат муҳитини шакллантириш ва фонд бозори ликвидлигини оширишни рағбат- лантириш билан боғлиқ ўз ечимини кутаётган бир қатор долзарб муаммолар ва камчиликлар мавжуд, жумладан: капитал бозорини ривожлантириш соҳасида давлатнинг стратегик режа- лаштириш тизими мавжуд эмас; фонд бозорида амалга оширилаётган битимларнинг юқори қисми (биржа- даги ҳажмларнинг 70 фоизидан ортиғи) давлат иштирокидаги корхоналар ҳиссасига тўғри келмоқда; қимматли қоғозлар бозорининг ликвидлиги паст, давлат қимматли қоғоз- лари иккиламчи бозорини ривожлантириш зарурияти мавжуд, амалиётга жорий этилган молиявий маҳсулотлар турлари етарли эмас, давлат акция пакетлари “битта акция битта лот” тамойили асосида сотилмайди ва хўжалик юритувчи субъектларнинг қимматли қоғозлар бозорида маблағ жалб қилиш- га бўлган қизиқиши паст; капитал бозорига узоқ муддатли молиявий ресурсларга эга йирик инсти- туционал инвесторларни жалб қилиш бўйича ишлар суст олиб борилмоқда; бозор инфратузилмаси замонавий ахборот-коммуникация тизимлари би- лан етарли даражада таъминланмаган, шунингдек, ушбу соҳада маҳаллий ти- зимларнинг имкониятларидан самарасиз фойдаланилмоқда; минтақавий даражада капитал бозори инфратузилмаси мутлақо риво- жланмаган; капитал бозори соҳасида бозор капиталлашувини ошириш чораларини фаол равишда илгари суриш ва амалга оширишга имкон берадиган юқори малакали мутахассислар етишмайди; «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobo