Investitsiyaning tijorat banklaridagi o‘rni

Аннотация

Ilmiy ishda O‘zbekiston tijorat banklarida samarali investitsion faoliyatni tashkil etish masalalariga e’tibor qaratilgan. Muallif investitsiyalarga taraqqiyot va farovonlikning muhim omili sifatida e’tibor bergan. Tijorat banklarining investitsion quyilmalari hajmiga ta’sir qiluvchi omillar tahlil qilingan. Tijorat banklaridagi investitsiya faoliyatini rivojlantirish maqsadida chet davlatlar tajribasidan foydalanish yo‘llari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: investitsiya; bank; moliya; tizim; kreditlash. Юртимизда фаолият олиб бораётган тижорат банкларининг инвестици- он сиёсатини замон талабларига мослаштириш қатъий талаб этилаётга- нига бир қанча сабаблар бор. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 26 ноябрдаги ПК–1438-сонли “2011–2015 йилларда республика мо- лия-банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва барқарорлигини ошириш ҳамда юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йунали- шлари тўғрисида”ги қарори, “Тижорат банкларида активлар сифатини та- снифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захи- ралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисида”ги Низом Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2015 йил 13 июндаги 14/3-сонли қарори ижросини глобаллашув шароитида мамла- катлар ўртасидаги интеграция жараёнларининг жадаллашаётгани бунинг биринчи сабабларидан ҳисобланади. Бу суръатлар ижтимоий-сиёсий, иқти- содий, маданий-гуманитар, спорт, қўйингки, давлат ва жамият ҳаётининг барча жабҳаларида ўз ифодасини топиб бормоқда. Бундай тенденциялар, албатта, молия бозорлари, тижорат банклари, молиявий механизмлар, ху- сусан, инвестициялар оқимининг кўринишини мутлақо ўзгартириб юборди. Бунда банкларнинг ўз маблағлари ва жалб қилинган маблағлар, шунингдек, аҳоли қўлидаги бўш маблағларни ўрта ва узоқ муддатли вақтларга жалб қи- лиш ва тўғри йўналтиришнинг мақсадга мувофиқ кечиши ҳамда (энг долзарб масала бўлган аҳолининг ишсизлик даражасини камайтиришга қаратилган) зарурий маблағларни инвестицион фаолиятнинг мақсадли мўлжаллари тизи- мини ташкил этиш ва мазкур мақсадларга эришиш усулларини эркин танлаш учун имкониятлар бериляпти. Институционал жиҳатдан қараганда, бу инве- стицион фаолиятни ташкил этиш ва бошқариш бўйича комплекс чора-тад- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 244 бирлар амалга оширилмоқда деганидир. Айнан шу нуқтаи назардан тижорат банкларининг муайян фаолияти инвестицион активларнинг мувофиқ тарки- би ва ҳажмини таъминлаш, таваккалчиликнинг мақбул даражасида активлар даромадлилигини оширишга йўналтирилиши керак. Ўз навбатида банк ресурс базасини кенгайтириш ва банк ресурслари сақланишини таъминлаш ҳам истиқбол мақсадлари қаторидан жой олиши лозим. Шундагина инвестицион қўйилмаларнинг ликвидлилиги, хавфсиз- лиги ва даромадлилиги ҳамда ўсиб бориши учун прагматик шароит ярати- лади. Шу ўринда инвестиция йўналишида тижорат банкларини рағбатлан- тирувчи омиллар бўйича қуйидаги таклифларни келтириб ўтиш мумкин: рақобатдаги устунликни ошириш, ресурс базасини кенгайтириш ҳисобига кредитлаш ҳажмини ошириш, кредит портфели таваккалчиликларини дивер- сификациялаш асосида таваккалчилик даражасини камайтириш, кредит қай- тмаслиги таваккалчилигини камайтириш. Демак, ҳали олдинда қиладиган ишлар кўп. Масалан, мамлакатимиз банкла- рида ҳамон қисқа муддатли манбаларни қисқа муддатли активга йўналтириш кўлами мавжуд. Шундай экан, тижорат банкларининг узоқ муддатли актив- ларга қўйилма қилиш имкониятларини кенгайтириш зарур. Ҳозирги кунда республикамиз банкларининг фонд бозоридаги операциялари кўлами кичик- лигича қолмоқда. Бу миқёсни тубдан қайта кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. Тижорат банклари ликвидлиликни самарали бошқариш, инвестицион порт- фель таркибини оқилона шакллантириш йўлидаги айрим тўсиқларни барта- раф этиш давр талабидир. Бунинг учун эса зарур институционал ва ҳуқуқий пойдевор яратилиб, та- комиллаштириб бориляпти. Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирда қабул қилинган “Банклар ва банк фаолияти тўғрисида”ги, “Ўзбекистон Ре- спубликасининг Марказий банки тўғрисида”ги Қонунлар, давлатимиз раҳ- барининг “Инфляцион таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш тўғрисида”ги, “Ташқи беғараз кў- мак маблағларини жалб этиш механизмларини ва донорлар билан ишлаш- ни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги, “2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини “Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили”да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги фармонлари, “Оилавий тадбиркорликни ривожлантириш давлат дастурлари доирасида амалга оширилаётган лойиҳаларни кредитлаш тартибини тако- миллаштиришнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари ва бошқа шу каби муҳим ҳужжатлар тижорат банкларининг инвестицион фао- лияти самарадорлигини оширишга ҳам туртки беради. Зеро, ҳар қандай ислоҳот натижаси халқимиз учун фаровон ва муносиб турмуш шароитини яратишга хизмат қили