Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzishning muammo va istiqbollari

Аннотация

Ushbu maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida moliyaviy hisobotlarini xalqaro standartlar asosida konsolidatsiyalashgan holda tuzishning nazariy, tashkiliy hamda uslu- biy jihatlari ochib berilgan. Shuningdek, konsolidatsiyalashgan shaklda moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobot, konsolidatsiyalashgan foyda va zararlar hamda jami daromad to‘g‘risi- dagi hisobotni xalqaro standartlar asosida tuzish asoslangan. Kalit so‘zlar: BHXS, MHXS, konsolidatsiya, konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot, bosh korxona, sho‘ba korxona, sof aktivlar, gudvill, konsolidatsiyalashgan guruh taqsimlan- magan foydasi. КИРИШ Молиявий ҳисоботларни тузишдан асосий мақсад инвесторлар, кредитор- ларнинг ва бошқа фойдаланувчиларнинг қизиқишини ортишига катта замин яратади. Бу бўйича муҳтарам Прездентимизнинг 2020 йил 14 февралдаги 4611-сон- ли Қарорига асосан, молиявий ҳисоботларни халқаро стандартлар асосида тузиш лозимлиги белгиланган. Йирик солиқ тўловчи ташкилотлар молиявий ҳисоботларини шўъба корхоналар ҳар йили молиявий ҳисобот шаклларини тузиш мақсадида бош корхона маълумотлари йиғма шаклда тузишни белги- лаб беради. Бунинг натижасида бош корхона шўъба корхоналар молиявий ҳисоботларини йиғиб, ҳар чорак ва йиллик ҳисоботларни йиғиб консолида- циялашган молиявий ҳисобтларни тузадилар. Молиявий ҳисоботларни тузишдан асосий мақсад инвесторлар, кредитор- ларнинг ва бошқа фойдаланувчиларнинг қизиқишини ортишига катта замин яратади. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 10 Бу бўйича Ўзбeкистoн Рeспубликaси Прeзидeнтининг 2020 йил 24 феврал- даги ПҚ–4611-сон “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарорига асосан, молиявий ҳисо- ботларни халқаро стандартлар асосида тузиш лозимлиги белгиланган. Йирик солиқ тўловчи ташкилотлар молиявий ҳисоботларини, шўъба корхо- налар ҳар йили молиявий ҳисобот шаклларини тузиш мақсадида бош корхона маълумотлари йиғма шаклда тузишни белгилаб беради. Бунинг натижасида, бош корхона шўъба корхоналар молиявий ҳисоботларини йиғиб, ҳар чорак ва йиллик ҳисоботларни йиғиб консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тузади. Мазкур тадқиқот ишида муаллифлар томонидан консолидациялашган мо- лиявий ҳисоботларни халқаро стандартлар асосида тузишнинг амалий жиҳат- ларига эътибор қаратилган бўлиб, унда индукция вa дeдукция, мoнoгрaфик кузaтиш, oмилли тaҳлил, синтeз вa бoшқa усуллaрдaн кeнг фoйдaлaнилгaн. Ҳисобот бундай ахборотнинг ички ва ташқи истеъмолчилари, корхоналар эгалари, бош ва шўъба корхоналари гуруҳи ҳамда кенгашлар раҳбарлари, унинг таркибига кирувчи жамият ходимлари, инвестор ва кредиторлар, маҳ- сулот етказиб берувчилар, харидорлар, давлат, шунингдек, бошқа манфаат- дор фойдаланувчилар учун мўлжалланган. Яъни, консолидациялашган моли- явий ҳисоботнинг асосий вазифаларини таърифлаш мумкин: Консолидациялашган молиявий ҳисоботнинг асосий вазифалари: 1. Ахборот; 2. Назорат қилиш; 3. Режалаштириш ва тартибга солиш; 4. Солиштириш ва таҳлил қилиш асосида шаклланади. Агар гуруҳда биронта компаниянинг ҳисоб объектлари ёки операцияла- рига нисбатан ҳисоб сиёсати гуруҳнинг ҳисоб сиёсатига мувофиқ келмаса, бундай ҳолларда ҳисобот консолидацияси мақсадлари учун корректировка- ларни киритиш керак. Молиявий ҳолат тўғрисидаги консолидациялашган молиявий ҳисобот (КМҲ). Молиявий ҳолат тўғрисида КМҲ тузишдан олдин қуйидаги босқичлар- даги ишлар амалга оширилади: 1-босқич. Шўъба корхонаси харид санасида ва ҳисобот санасида соф ак- тивлари қийматини ҳисоблаш. 1-жадвал Акциядорлик жамиятида ни харид қилиш қийматини ҳисоблаш Кўрсаткичлар Харид санасида Ҳисобот санасида Акциядорлик капитали Х Х Эмиссион даромад Х Х Қайта баҳолаш резерви Х Х (шўъба корхона МҲХС бўйича) Тақсимланмаган фойда Х Х +/-тақсимланмаган фойда - (Х) суммасига корректировка STARS International University 11 +/-адолатли қийматига корректировка Х/(Х) Х/(Х) +/-муддати узайтирилган солиққа Х/(Х) Х/(Х) корректировка +/-бошқа корректировка Х/(Х) Х/(Х) (ҳисоб сиёсати, хатолар) Жами: Х Х Манба: муаллиф томонидан тайёрланди 2-босқич. Гудвил ҳисоби. 0. Харид санасида: Харид санасида гудвил = Бош компанияга (БК) инвестиция + харид санаси- да назорат қилинмайдиган қатнашиш ҳиссаси (НҚҚҲ) – харид санасида соф активлар (СА). 1. Ҳисобот санасида: Ҳисобот санасида гудвил =Харид санасидаги гудвил – харид санасидан кейин гудвил қадрсизланиши. 3-босқич. Назорат қилинмайдиган қатнашиш ҳиссасини (НҚҚҲ) ҳисоблаш. 1. Харид қилиш санасида: НҚҚҲ харид қилиш санасида ҳисоблашнинг иккита методи амал қилади. Харид санасида ШКнинг САларига мутаносиб равишда: • Харид қилиш санасида НҚҚҲ = % НҚҚҲ х Харид қилиш санасида СА • Адолатли қиймати бўйича (тўлиқ гудвил) 2. Ҳисобот санасида: Ҳисобот санасига НҚҚҲ = харид қилиш санасида НҚҚҲ + %НҚҚҲ х харид санасидаги СА ўзгариши 4-босқич. Гуруҳнинг тақсимланмайдиган фойдасини ҳисоблаш. 2-жадвал Гуруҳнинг тақсимланмайдиган фойдасини ҳисоблаш БКнинг тақсимланмаган фойдаси Х Бўлиши мумкин бўлган корректировка: (Х) – БК томонидан эълон қилинг