Интеллектуал мулк объектларини тижоратлаштиришда рақамли платформаларнинг ўрни

Аннотация

Ушбу мақолада интеллектуал мулк объектларини тижоратлаштиришда краудфандинг платформаларининг зарурияти асосланиб, уни такомиллаштиришда институционал халқаро келишувлар шартномасининг таркибий тузилиши, макроиқтисодий кўрсаткичларда тутган ўрни ёритиб берилган. Шунингдек, интеллектуал мулк соҳасини ривожлантириш мамлакатимизнинг жаҳон интеграциясидаги асосий омил эканлигидан келиб чиқиб миллий краудфандинг платформаларни яратишга оид илмий таклиф ва тавсиялар ўрин олган. Калит сўзлар: интеллектуал мулк, интеллектуал мулк объекти, глобал инфратузилма, институционал инфратузилма, краудфандинг, платформа, конвенция, битим, инвестиция, инновация, муаллифлик ҳуқуқи, патент, лицензия, иқтисодий ўсиш, ноу-хау, роялти. Ялпи ички маҳсулотнинг ўсиш динамикаси ва миллий иқтисодиётнинг глобал рақобатбардош кўрсаткичлари фуқаролик муомаласида интеллектуал фаолиятнинг қандай натижалари жалб қилинишига, уларнинг нархи ва айланиш тезлигига боғлиқ. 2025 йилгача бўлган даврда интеллектуал ҳуқуқлар айланиши учун интеллектуал мулк ва рақамли инфратузилмаларнинг роли миллий иқтисодиётнинг ўсишини ва натижада мамлакатнинг дунёдаги таъсирини белгиловчи асосий омил бўлади. Бунинг шартлари глобал рақамли тармоқларнинг ривожланиши билан яратилган бўлиб уларнинг 70 фоизидан кўпроғи интеллектуал мулк объектларининг ҳаракати ҳисобланади. Интеллектуал мулк институти замонавий глобал иқтисодиётнинг ядроси бўлиб “моддий” бозорларнинг ўсиш суръатларидан юқори, йилига 10 фоиздан кўпроқ ўсмоқда (Хитой- 23%, АҚШ-5%, Франция-2%, Россия-5%). [7] Миллий иқтисодиётнинг ўсишини ва мамлакатнинг глобал дунёдаги таъсирини белгилашда рақамли инфратузилмаларнинг ўрни муҳим саналади. Жадал ривожланаётган ва замонавий дунёда Интернет тармоғи орқали маблағ тўплаш лойиҳаларни молиялаштиришнинг муқобил ва истиқболли схемасига айланиб бормоқда. Хусусан, ахборот технологиялари соҳасидаги лойиҳаларни краудфандинг платформаси орқали жойлаштириш ва молиялаштириш механизми. Ушбу схема ёш тадбиркорлар ва стартапларга инвестицияларни жалб этиш ҳамда 102 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари молиялаштириш манбаларини топиш имкониятини яратиб, қуйидаги самарали натижаларга эришиш имконини беради (1-расм). 1-расм. Краудфандинг платформасини ишлаш принципи* Тадқиқотлар натижасида интеллектуал мулк бозорида илғор инновациялар савдо оқими юқори бўлган ахборот технологиялар соҳасидаги лойиҳаларни тижоратлаштиришда хорижий инвестициялар, халқаро ташкилотлар ва тадбиркорларнинг маблағларини жалб этишнинг * Муаллиф томонидан тузилган 103 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари «одамларнинг жамоавий ҳиссаси» орқали молиялаштириш таклифини ишлаб чиқдик. Мазкур илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши, интеллектуал мулк бозорини шаклланишини ва стартапларнинг экотизими ривожланишини таъминлаб соғлом рақобатни ривожлантиришга олиб келади ва ўз навбатида, Ўрта Осиё стартап хаби яратилишига имкон беради.[3] Мутахассислар краудфандингни рақамли иқтисодиётнинг инновацион молиявий воситаси деб билишади. Келажакда бу банк кредитига альтернатива бўлиши мумкин. Краудфандинг “Ақлли одамларнинг жамоавий молиялаштириши” деб ҳам аталади. [5] Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2025 йилга келиб ривожланаётган мамлакатларда краудфандинг платформалари орқали жалб этилган инвестицияларнинг йиллик ҳажми 95 миллиард доллардан ортиши мумкин. Сўнгги йилларда жаҳон бозори фаол ривожланмоқда хусусан, краудфандингнинг бозори. QY Research7 ва бошқа таҳлилий платформалар ҳисоб-китобларига кўра унинг ҳажми 2018 йилда 10,2 миллиард АҚШ долларни, 2019 йилда 13,9 миллиард АҚШ долларни ҳамда 2020 йилда 17,2 миллиард АҚШ долларни ташкил қилган. 2025 йилга бориб бу кўрсаткич 28,8 миллиард АҚШ долларгача глобал ўсишни прогноз қилинмоқда. Дунёда краудфандинг платформаларининг умумий сони 2018 йилда 2948 тага етди (2-расм). [8] 1400 1200 1000 800 600 1231 400 675 200 431 302 225 84 0 Африка Тинч океани Жанубий Осиё Шимолий Европа мамлакатлари Америка Америка 2-расм. Дунёдаги краудфандинг платформалари сони (2019 йил 01.01. ҳолатида) 7 QY Research – маркетинг тадқиқотлари, менежмент бўйича консалтинг агентлиги, 2007 йилда ташкил этилган (АҚШ). 104 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари Уларнинг кўпчилиги Европа Иттифоқида (ЕИ) 1231 та, АҚШда 900 та, Осиёда 431 таси жойлашган бўлиб, глобал бозорда АҚШ платформалари устунлик қилиб, умумий ҳажми 29 миллиард долларни, ЕИ ва Осиёда мос равишда 19,1 миллиард долларни ташкил қилиб, бу учта минтақа глобал краудфандинг фаолиятининг 92 фоизини ташкил этади. Йирик халқаро платформалардан Kickstarter.com (АҚШ, 2017 йилда тахминан 4,5 миллиард доллар тўпланган), Indiegogo.com (АҚШ, 1 миллиард доллар), Growdfunder.cj.uk (Англия, 60 миллион доллар), Ourcrowd.com (Изроил, 440 миллион доллар) ва бошқалардан иборат. Таҳлил шуни кўрсатадики, ушбу соҳани ривожлантиришни 4 та модели мавжуд: Биринчиси – Англо-саксон модели. Краудф