Банковские инновации как элемент формирования и развития цифрового банкинга в современной банковской системе Узбекистана

Аннотация

In recent years, the vast majority of emerging banking products in the context of digitization of the economy are precisely digital banking products. The article addresses issues of creating a proposal for mortgage securities in the national banking products market. As the most optimal way in this, mortgage loans through financial technologies were justified as a way to create a securitization mechanism. Keywords: bank innovations, inovative banking products, mortgage lending, mortgage securities, securitization. Кириш. Жаҳонда банк маҳсулотлари бозорини ривожлантириш бoрacидa кўплаб илмий тадқиқот ишлaри амалга ошириб келинмоқда. Ушбу тaдқиқoтлaрда инновацион банк маҳсулотларининг иқтисодиётдаги ўрни, уларнинг турлари ва моҳияти, банкларнинг инновацион фаолияти аҳамияти ва зарурияти масалалари, инновацион фаолият хавфларини бошқариш масалалари қамраб олинган. 96 96-102 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Бироқ, мазкур тадқиқотларда банк инновацион трансформация жараёнларининг ривожланишига хос муаммолар ва қонуниятлар, инновацион банк маҳсулотлари учун зарур инфратузилмаларни яратиш, улар орқали мамлакатга хос бўлган тизимли муаммоларни хал қилиш билан боғлиқ бўлган долзарб муаммолар етарлича ўрганилмаган, инновацион банк маҳсулотларининг такомиллаштирилган таснифи ишлаб чиқилмаган, бу ўз навбатида, банкларни инновацион ривожлантириш, улардаги молиявий технологиялар орқали такомиллаштириш йўли билан янги турларини жорий қилиш масалалари юзасидан олиб бориладиган тадқиқотнинг долзарблигини белгилайди. Ўзбекистонда банклар инновацион маҳсулотларини кенг жорий қилиниши тенденциялари ва муаммолари давлатнинг инновацион ривожлантириш стратегияси билан белгиланган бўлса-да, унинг шиддат билан ривожланаётган жаҳон банк-молия маҳсулотлари бозорига мувофиқ келиши учун инновацион банк маҳсулотлари яратилиши динамикасини кучайтириш талаб этилади. Сабаби «...афсуски, банк тизими рақамли технологияларни ривожлантириш, янги банк маҳсулотлари ва дастурий таъминотни жорий этиш бўйича талаблардан 10-15 йилга орқада қолмоқда»52. Ушбу контекстга кўра Ўзбекистонда сўнгги йилларда тижорат банклари томонидан инновацион банк маҳсулотлари жорий қилиниши бўйича бир қатор ютуқларга эришилишига қарамай, банкларда трансформация бўйича тажриба ва малаканинг етарли эмас. Молиявий глобаллашув шароитида республикамиз учун янги бўлган ипотека қимматли қоғозлари ва унинг секьюритизацияси бозорини ривожланган ва прогрессив ривожланаётган мамлакатлардагидек шакллантириб ривожлантириш муҳим масалалардан бири эканлиги ва унинг ечимини ушбу соҳа бўйича замонавий халқаро тажриба ва тенденцияларнинг тизимли таҳлили асосида Ўзбекистон учун мақбул назарий хулоса ва тавсиялар бериш ҳамда амалий таклифлар ишлаб чиқилиши зарурати билан белгиланади. Бунда таъкидлаш зарурки, ушбу масала давлатимизнинг ҳозирда олиб бораётган аҳолини уй-жой билан таъминлаш ва бунда ипотекага инвестициялар ҳажмини ошириш дастак ва дастурлари доирасида муҳим аҳамиятга эга бўлганлигига қарамай, мамлакатимиздаги ипотекани молиялаштириш механизмининг самараси ва ипотека бозорининг ҳажми ва динамикаси умуман олганда давлатнинг ижтимоий- иқтисодий сиёсати ва унинг доирасида изчил амалга оширилаётган ипотекани ривожлантириш дастак ва дастурлари талабларига ҳозирча тўлиқ жавоб бера олмаяпти. Бундай ҳолат ўз-ўзидан Ўзбекистонда ипотека қимматли қоғозлари ва унинг секьюритизацияси бозорини давлатнинг ижтимоий-иқисодий сиёсати талабларига мос равишда комплекс ривожланишига эришишни талаб қилади. Адабиётлар шарҳи. Ипотека қимматли қоғозлари ва секьюритизацияга оид дефинициялар хорижий (асосан инглиз ва рус) тиллардаги адабиётларда маълум бир шаклий тафовутда (баъзи таржимавий ноаниқликлар эвазига) ифодалансада, улар умуман олганда мазмунан бир-бирига мос. Муайян мисол тариқасида инглиз тилидаги mortgage-backed securities (MBS) атамасини рус ва унга мос ўзбек тилларидаги таржимасининг фарқли хусусияларини кўрсатиш мумкин. Рус ва ўзбек тилларида ушбу атамани “ипотека қимматли қоғозлари” ёки “ипотека билан таъминланган қимматли қоғозлар” сўз бирикмалари сифатида фойдаланиш америкача (Эндрю Дэвидсон ва бошқалар 2007) ва германча (Ханс Питер Бэр, 2006) терминлар мазмунига нисбатан баъзи ноаниқликни келтириб чиқариши мумкин. Ипотека – грекча сўз бўлиб, унинг таржимаси “таглик-қўйилма” деган маънони англатади (Муллажонов ва бошқалар 2007). Тарихан ипотека тушунчаси турли хилдаги мулкни гаровга қўйиш билан қарздорнинг (гаров берувчи) кредитор ўртасидаги пулли мажбурият бажарилиши билан тавсифланади (Гришаев, 2000). Ипотека – мажбуриятларни кўчмас мулк билан таъминлашнинг бир усули бўлиб, бунда агар гаровга қўювчи ўз мажбуриятларини бажармаса, гаровга олувчи ўз талабларини гаровга қўйилган кўчмас мулк хисобидан қондириш хуқуқига эга. Ипотека ҳар қандай пул мажбуриятлари таъминотида ишлатилиши мумкин, шу жумладан кредит шартномалари мажбуриятларида хам. 52 Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси, 24.12.2019 й. URL: https://presid