QURILISH TIZIMIDA SAMARADORLIKNI OSHIRISHNING IQTISODIY AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada qurilish sohasida iqtisodiy samaradorlikni oshirishning asosiy yo‘nalishlari, dolzarb muammolari va ularni hal qilish bo‘yicha takliflar yoritilgan. Qurilish tarmog‘i iqtisodiyotning yetakchi sohalaridan biri sifatida mamlakat infratuzilmasining rivojlanishiga xizmat qiladi. Samaradorlikni ta’minlashda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, moliyaviy resurslarni oqilona boshqarish va loyihalashtirishning ilmiy yondashuvlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: qurilish sohasi, samaradorlik, investitsiya, texnologiya, innovatsiya, loyiha boshqaruvi, raqamlashtirish. Annotation. This article covers the main directions of increasing economic efficiency in the construction industry, current problems and proposals for their solution. The construction network, as one of the leading sectors of the economy, serves the development of the country's infrastructure. The use of modern technologies, rational management of financial resources and the introduction of scientific approaches to design are important in ensuring efficiency. Key words: construction industry, efficiency, investment, technology, innovation, project management, digitization. Qurilish sohasi har bir mamlakat iqtisodiyotining “drayver” tarmog‘i sifatida muhim o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston sharoitida ham qurilish ishlarining hajmi yildan-yilga oshib bormoqda. Biroq, soha samaradorligini oshirishga to‘sqinlik qilayotgan bir qator muammolar mavjud: me’yoriy hujjatlarning eskirganligi, byurokratik to‘siqlar, texnologik yangilanish darajasining pastligi va moliyaviy resurslardan samarasiz foydalanish holatlari. Ushbu maqola aynan shu masalalarni tahlil qilib, ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif etadi. Qurilishda iqtisodiy samaradorlik tushunchasi va uning ahamiyati. Iqtisodiy samaradorlik – bu qurilish jarayonida erishilgan natijalar va ularga erishish uchun sarflangan resurslar (mablag‘, vaqt, ishchi kuchi) o‘rtasidagi nisbatdir. Samaradorlikni oshirish quyidagi jihatlar orqali namoyon bo‘ladi: Qurilish xarajatlarini optimallashtirish; Ob’ektni belgilangan muddatda foydalanishga topshirish; Mehnat unumdorligini oshirish; Energiya tejamkor qurilish materiallaridan foydalanish; 83 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Qayta tiklanadigan resurslardan foydalanish. Bundan tashqari, iqtisodiy samaradorlikni oshirish qurilish mahsulotlarining raqobatbardoshligini ham ta’minlaydi. Qurilish samaradorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar 1. Texnologik omillar: Zamonaviy texnologiyalar va innovatsiyalar joriy etilmagan korxonalarda qurilish muddatlari cho‘ziladi, resurslar isrof bo‘ladi. 2. Moliyaviy boshqaruv: Loyihalarda moliyaviy oqimlarni nazorat qilish darajasi past bo‘lsa, budjetdan chetga chiqish holatlari yuzaga keladi. 3. Mehnat resurslari: Malakali ishchi kuchining yetishmasligi qurilish sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 4. Normativ-huquqiy baza: Qurilish sohasiga oid qonunchilik hujjatlarining tez-tez o‘zgarishi hamda ayrimlarining eskirganligi investitsiya jarayonini sekinlashtiradi. 5. Loyihalashtirish sifati: Texnik-iqtisodiy asoslarning noto‘g‘ri baholanishi yoki eskirgan metodikalardan foydalanish samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 1-jadval. Qurilish texnologiyalaridan foydalanish samaradorligi (shartli ma’lumotlar) Qurilish Qurilish Qurilish tannarxi Samaradorlik texnologiyasi muddati (oy) (mln so‘m) ko‘rsatkichi (%) An’anaviy 12 1800 100 texnologiya Zamonaviy monolit 9 1550 116 texnologiya BIM asosida 8 1400 129 qurilish Energiya tejamkor 10 1450 124 texnologiya Samaradorlikni oshirish yo‘llari 1. Raqamlashtirish va avtomatlashtirish: Qurilish sohasida raqamli texnologiyalar (BIM – Building Information Modeling) joriy qilinishi dizayn, 84 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference loyihalashtirish, qurilish va ekspluatatsiya bosqichlarida resurslar tejash imkonini beradi. 2. Energiya tejamkor texnologiyalar: Yangi avlod qurilish materiallaridan foydalanish (masalan, sandwich panellar, gazobeton) qurilish tannarxini kamaytirish va energiya sarfini qisqartirishga olib keladi. 3. Moliyaviy intizomni kuchaytirish: Qurilish loyihalarida qat’iy byudjet nazoratini joriy etish va shaffof xarajatlar tizimini yaratish orqali ortiqcha sarf- xarajatlarning oldi olinadi. 4. Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosida loyihalarni amalga oshirish: Bu usul yirik infratuzilma loyihalarini davlat va xususiy sektor hamkorligida amalga oshirishga imkon beradi. 5. Malakali kadrlar tayyorlash: Qurilish sohasida oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarining amaliyotga yaqinlashtirilgan o‘quv dasturlari orqali zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega muhandis va texniklarni yetishtirish zarur. Xulosa va takliflar Qurilish sohasida iqtisodiy samaradorlikni oshirish – bu faqat texnik masala emas, balki kompleks iqtisodiy, ijtimoiy va tashkiliy yondashuvni talab qiluvchi jarayondir. Mazkur yo‘nalishda quyidagi takliflarni ilgari