ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ФИЛИАЛЛАРИ ФАОЛИЯТИНИ РЕЙТИНГ БАҲОЛАШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Аннотация

In the market of banking services, it is important to increase the sales of services by expanding business and organizing branch activities. Evaluating the activities of bank branches and coordinating their activities is one of the important and urgent tasks of bank management. It is important to identify the branches of the bank that have achieved good results and those that are lagging behind the average indicators and to take measures to improve their performance. This leads to the need to create a system for evaluating the activities of bank branches and divisions. However, it requires the use of accurate evaluation methods to identify branches that are lagging behind due to management inefficiency, mislocation, and other aspects. The rating and rating system allows for a systematic analysis of branch activities, identification of negative factors affecting their activity, and identification of leading and lagging units. This article examines the issues of using the rating evaluation system in the activities WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON 289 of the branches of the banks of the Republic of Uzbekistan and makes recommendations for its improvement. Keywords: bank branch, rating, rating evaluation, profit per employee, income, cost, net profit, efficiency, interest income, non-interest income, asset efficiency, capital efficiency, net interest margin. КИРИШ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992- сон «2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида»ги фармонига асосан банкларнинг молиявий хизматлар оммабоплигини ошириш мақсадида: “Банкларнинг ҳудудлардаги иштироки базавий банк хизматлари тўпламини кўрсатувчи ва кўп сонли бошқарув ходимларини талаб қилмайдиган ихчам «банк хизматлари офислари» тармоғини барча ҳудудларда кенгайтирган ҳолда мавжуд филиаллар тармоғини мақбуллаштириш, шунингдек, «мобил банкинг» хизматларини кенг жорий қилиш ҳисобига таъминлаш” [2] вазифасининг белгиланиши банкларнинг филиал тармоқларини яратиш орқали ҳудудларда банк хизматларига бўлган эҳтиёжларни қондириш мумкин бўлади. Шу билан бирга банкларда филиаллар тармоғининг кенгайиши келажакда улар фаолиятининг қанчалик даражада самарали ишлаётганини баҳолаш каби долзарб масалани ечишни талаб этади. Бундан ташқари, мазкур фармонга асосан, “ҳар бир ходимнинг фаолияти натижаларини баҳолаш асосида меҳнатга ҳақ тўлашнинг замонавий тизимларига ўтиш (KPI, бонус)” каби вазифаларнинг белгилангани, филиалларда фаолият юритаётган ҳар бир ходимнинг меҳнати натижаларини баҳолаш талабини қўяди. Бу эса, банкларнинг филиаллари фаолиятини баҳолашнинг рейтинг тизимларини яратиш ва уни жорий этиш заруратини келтириб чиқаради. Банк филиаллари кесимида таҳлил амалга оширилганда, айрим филиал баъзи кўрсаткичларни юқори бажариши, айрим кўрсаткичлар бўйича ортда қолиши мумкин. Бу эса, филиаллар фаолиятини баҳолашда ва банк филиали фаолиятининг самарали ёки самарасиз эканлиги ҳақида хулоса чиқаришда қийинчиликларни келтириб чиқаради. Банклар фаолиятини баҳолаш, инвестор учун банк ҳақида манфаатли маълумотларни олишда рейтинг баҳолар муҳим аҳамият касб этади. Одатда, рейтинг баҳолар рейтинг агентликлари томонидан берилади. Рейтинг баҳолашнинг асосий манбаи бўлиб, банк бухгалтерия баланси, молиявий натижалари тўғрисидаги маълумотлари ва банк фаолияти билан боғлиқ рискларни баҳолаш учун зарур ҳисобот маълумотлари хизмат қилади. Банклар рейтингини баҳолашнинг асосий мақсади банкларнинг ишончлилигини холис “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9 -SON WWW.INFOCOM.UZ 290 баҳолаш ҳисобланади. Рейтингни комплекс баҳолаш сирасига киритиш мумкин ва рейтинг асосида банклар турли тоифаларга ажратилиб баҳоланади. Банк фаолиятини рейтинг баҳолаш қоида тариқасида ихтисослашган рейтинг агентликлари ёки консальтинг компаниялари томонидан амалга оширилиши мумкин. Банклар рейтинги йирик Standard & Poorʼs, Fitch Ratings, Moodyʼs каби халқаро рейтинг компаниялари томонидан баҳоланади. Шунингдек, миллий рейтинг компаниялари ҳам баҳолашни амалга ошириши мумкин. Масалан, Ўзбекистонда «Ahbor-Reyting» рейтинг компанияси, Россияда «Эксперт РА» компаниялари ўз баҳоларини эълон қилиб боради. Баъзида бундай турдаги тадқиқотлар ахборот агентликлари, илмий тадқиқот марказлари, босма нашрлар томонидан, масалан, "Эксперт", "Money" журналлари ёки Ўзбекистонда Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази тижорат банклари фаолиятига рейтинг баҳо бериб боради [11, 12]. Лекин, ушбу тадқиқот иши доирасида рейтинг тизимидан банклар филиалларининг фаолиятини баҳолашда фойдаланиш бўйича масалалар тадқиқ этилган ва объект сифатида алоҳида кўрсаткичлар тизимидан фойдаланилган. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Банк филиаллари фаолиятини ва уларнинг самарадорлигини баҳолаш борасидаги масалалар маҳаллий ва хорижлик олимлар ва тадқиқотчилар томонидан ўрганилган ва ўрганилмоқда. Банк филиаллари фаолияти самарадорлигини баҳолаш бўйича мавжуд бўлган турлича назарий ва услубий ёндашувлар муноза