ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ЗА ПОЛЬЗОВАНИЕ НЕДРАМИ

Аннотация

The article proposes issues of improving the taxation system in order to ensure the implementation of long-term strategies and programs in the development and prospects of the mining and metallurgical sector. In the opinion of the author, in order to further strengthen macroeconomic stability and achieve high economic growth, in order to produce competitive products, it is necessary to pay attention to issues of improvement in the collection of tax for the use of subsoil in the enterprises of the mining and metallurgical industry based on international experiences. Key words: investment, subsoil use, tax, privilege, foreign investment, minerals, geology, privilege. Кириш. Кон-металлургия соҳаси дунё саноатида ҳар бир мамлакатнинг асосий ишлаб чиқариш драйверларидан ҳисобланади. Шу боис, бугунги кунда асосий эътибор бу соҳани ривожлантиришга қаратилиб, ишлаб чиқарувчилар ўртасида кескин рақобат муҳити шаклланган. Кон-металлургия саноати Ўзбекистонда муҳим тармоқлардан бири бўлиб, мамлакатимизнинг иқтисодий салоҳияти ошишига ўз ҳиссасини қўшмоқда. Фойдали қазилмаларнинг улкан захирасига эга бу заминда ер юзида маълум деярли барча турдаги табиий минераллар учрайди. Улар орасида қимматбаҳо металлар алоҳида аҳамиятга эга. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда 60 дан ортиқ олтин маъданли конлар ўрганилган бўлиб, улардан 40 га яқини Қизилқум ҳудудида жойлашган. Мустақилликка эришгач, тоғ-кон саноати устувор тармоқ сифатида белгиланиб, Ўзбекистоннинг иқтисодий мустақиллиги ва ижтимоий барқарорлигининг кафолатига айланди. Бу жараён кейинги йилларда янги тараққиёт даврини бошлаб берди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида 2017 йилда Ўзбекистонда рақобатбардош ва инклюзив бозор иқтисодиётини яратиш бўйича муҳим ислоҳотлар бошланди. Макроиқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсишга эришиш, рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқариш йўналишида устувор йўналишлар ва муҳим вазифалар белгилаб олинди. Саноатни модернизация қилиш ва жадал ривожлантириш, давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини қисқартириш бўйича институционал ва таркибий ислоҳотларни давом эттириш, инвестиция муҳитини яхшилаш орқали мамлакатимиз иқтисодиёт тармоқларига хорижий инвестицияларни фаол жалб этиш бўйича самарали чора-тадбирларни амалга оширишга киришилди. Тажрибадан маълумки, ҳар бир соҳа ривожи ва истиқболини белгилашда узоқ йилга мўлжалланган стратегия, дастурлар муҳим ўрин тутади. Бу амалиёт барча соҳалар қаторида мамлакат кончилик ва металлургия соҳасида ҳам ҳар томонлама ўзини оқламоқда. Ўзбекистон кончилик саноатининг байроқдори ҳисобланган Навоий кон- металлургия комбинати ҳам замон билан ҳамнафас равишда одимламоқда. 2017-2026 йилларда Навоий кон-металлургия комбинатини стратегик ривожлантириш дастури корхона учун тараққиётнинг янги босқичини бошлаб берди. Дастурда 2026 йилда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмини 30 фоизга ошириш вазифаси белгиланди. 280 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Кон-металлургия корхоналарини солиққа тортиш, ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ такомиллаштириш бўйича бир қанча маҳаллий ва хорижлик олимларнинг тадқиқот олиб борганлар. Корхоналарни солиққа тортиш ва уларга имтиёзлар бериш, бериладиган имтиёзларнинг самарадорлиги баҳолаш ва унинг натижаларига кўра имтиёзларни қўллашга эътибор қаратилган (Ашурова, 2018), Таъкидлашимиз мумкинки, табиий ресусрслардан самарали фойдаланишда солиққа тортиш механизмини такомиллаштириш хусусиятлари моҳиятан анча кенг бўлиб, бир пайтнинг ўзида хам бюджет даромадларини ҳам корхона фаолиятига ривожлантириш масалаларини ўзида мужассамлаштиради. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақоланинг назарий ва услубий асоси сифатида умумиқтисодий адабиёт ҳамда илмий мақолалар, иқтисодчи олимларнинг кон-металлургия корхоналари фаолиятини солиққа тортиш масалалари бўйича изланишлари, олимлар ва соҳа вакиллари билан суҳбатлар, уларнинг ёзма ва оғзаки фикр-мулоҳазаларини таҳлил қилиш, эксперт баҳолаш, жараёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга тизимли ёндашув, муаллиф тажрибалари билан қиёсий таҳлил ўтказиш орқали тегишли йўналишларда хулоса, таклиф ва тавсиялар берилган. Мавзуни ўрганиш жараёнида умумиқтисодий усуллар билан бир қаторда маълумотларни тизимлаш бўйича махсус ёндашувлар, яъни таққослаш, назарий ва амалий материалларни жамлаш ҳамда тизимли таҳлил каби усуллар қўлланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Белгиланган маррага эришиш йўлида 2017-2023 йилларда амалга оширилган умумий қиймати 2,9 миллиард доллар бўлган 23 та йирик инвестицион лойиҳа комбинатнинг барқарор ривожланишини таъминлашга хизмат қилмоқда. Жумладан, сўнгги йилларда амалга оширилган инвестицион лойиҳалар комбинатда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмининг барқарор ўсишига замин яратди. Ушбу лойиҳалар доирасида “Мурунтов” конини ўзлаштиришнинг V навбати, “Ауминзо-Амантой”, “Пистали”, “Турбай”, “Томдибулоқ”, “Балпантов” каби янги конлар ҳамда 5-сон, 6-сон ва 7-сон гидрометаллургия заводлари, 2-сон гидрометаллургия заводи II навбати ишга туширилди. Бу