Оценка различий в социально-экономическом развитии регионов Республики Узбекистан

Аннотация

The aim of this paper is to present a new methodology for the classification of spatial-economic entities in order to support a regional development policy. The new methodology for spatial-economic entities' classification enables a much more useful characterization of the territory for policy-making purposes. Keywords: factor analysis, cluster analysis, multivariate analysis, Analysis of variance (ANOVA). Кириш Мақолада Ўзбекистон Республикасининг 14 та ҳудуди Қорақалпоғистон Республикаси, Андижон, Бухоро, Жиззах, Қашқадарё, Навоий, Наманган, Самарқанд, Сурхондарё, Сирдарё, Тошкент, Фарғона, Хоразм вилоятлари ва Тошкент шаҳри ҳудудларига эътибор қаратилган. Таҳлилдан кўзланган мақсад ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг ўзига хос хусусиятларига кўра ҳудудларни бир жинсли гуруҳларга (кластерларга) ажратишдан иборат. Бунинг учун, юқоридаги ҳудудларнинг ижтимоий- иқтисодий ривожланиш даражасини ифодаловчи 12 та индикатор фактор анализ қилиш учун дастлабки маълумот сифатида танлаб олинди. Улар қуйидагилар: X - 1 САН(Умумий банд аҳолига нисбатан саноатда банд бўлганларнинг улиши); X - 2 ҚИШ(Умумий банд аҳолига нисбатан қишлоқ ва ўрмон хўжалигида банд бўлганларнинг улиши); X - САВ (Умумий банд аҳолига нисбатан савдо, умумий 3 овқатланиш, тайёрлов ва таъминотда банд бўлганларнинг улиши); X - ЯИМ(Ялпи ички 4 (ҳудудий) маҳсулот, млрд. сўм); X - ИШЗ (Ишсизлик даражаси ) ; X - БАНД (Аҳолининг 5 6 бандлик даражаси); X - ДАР(Ҳудудлар бўйича аҳоли жонбошига умумий 7 даромадлар(минг сўм)); X –ШИФ(10 000 аҳолига тўғри келадиган шифокорлар сони); 8 X -ШАҲ(шаҳарлашиш даражаси); X -ҲАЁТ(ҳаётийлик коэффициенти); X – 9 10 11 МЛЁК(Меҳнатга лаёқатли ёшдан катталар улуши); X - TУР (Tуризм, тунаб қолишлар 12 сони (минг киши-кун)). 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Таҳлилда Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг 2016 йилги маълумотларидан фойдаланилди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида” ги фармонида[1] белгилаб берилган 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини «Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили»да амалга оширишга оид Давлат дастурида вилоят, туман ва шаҳарларни комплекс ва мутаносиб ижтимоий- иқтисодий ривожлантиришга қаратилган масалалар устувор йўналиш сифатида белгилаб берилган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 8 августдаги “Ҳудудларнинг жадал ижтимоий-иқтисодий ривожланишини таъминлашга доир устувор чора-тадбирлар тўғрисида” ПҚ-3182- сонли қарорида [2] ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш ҳолатини таҳлил қилиш, амалга оширилаётган тадбирларнинг аҳоли ҳаётининг сифатига таъсир этиш даражасини ошириш бўйича амалий чора-тадбирларни ишлаб чиқиш каби масалалар киритилган. Минтақавий ривожланиш ва барқарор минтақавий ривожланишни таъминлаш бугунги кунда долзарб масала ҳисобланади. Бу муаммони дунёнинг етакчи иқтисодчи олимларидан A.Кутшераур [3], Ивана Бакарик [4], С.Г.Светуньков, А.В.Заграновская, И.С.Светуньков[5], А.Е.Чепик[6], Марижа Буринскиене, Виталижа Рудзкиене [9] ва бошқалар чуқур ўрганганлар ва мавзу доирасида адабиётлар ёзганлар. Уларда минтақавий ривожланишдаги фарқларни назарий жиҳатдан, методология, таснифлаш, тизимли ва амалиётга қўллаш бўйича барча долзарб масалалар атрофлича ёритиб берилган [3]. Ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражасини баҳолаш ва ночизиқли динамикасини моделлаштириш услублари аниқланган [5],[6]. Таҳлиллар натижасига кўра, минтақавий сиёсат чоралари муайян ҳудудда исталган ва тенг таъсирга олиб келиши учун фақат бир хил ижтимоий ва иқтисодий ривожланиш йўналишларига эга бўлган ҳудудий бирликларда амалга оширилиши лозимлиги аниқланган [4]. Тадқиқот методологияси Мақолада кўп ўлчовли статистик усуллар хусусан, Ўзбекистон Республикасининг 14 та ҳудуди бўйича 12 ижтимоий–иқтисодий индикаторларни фактор ва кластер анализ қилиш орқали таснифлаш амалга оширилди. Ижтимоий фанларда бирликларни ўхшаш хусусиятларига кўра гуруҳларга таснифлашнинг энг мақбул методи кўп ўлчовли статистик усуллар деб топилган. Таҳлил ва натижалар Mақоланинг асосий гепотезаси фактор ва кластер анализ ёрдамида алоҳида ҳудудий бирликларнинг ҳусусиятини аниқлаб олиш ва уларни бир жинсли гуруҳларга ажратишга эътибор қаратади. Фактор анализ ҳақиқий ўзгарувчилар тўпламидаги юқори даражада боғлиқ бўлган кўрсаткичларни умумлаштириш орқали нисбатан кам сонли бўлган ижтимоий-иқтисодий кўрсаткичлар тўпламига айлантиради. Кластер анализ ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражаси бўйича ўхшаш ҳудудларни гуруҳларга ажратишда фойдаланилади. Бу эса минтақавий сиёсат чораларини амалга ошириш ёки уларнинг оқибатларини кузатиш имконини яратади. 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Умумий банд аҳолига