СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ПРОЦЕССА ПЕРЕРАБОТКИ ГОТОВОЙ ПРОДУКЦИИ

Аннотация

In this article, based on the analysis of industry sources, definitions of the concepts "production costs", "product cost", "cost of convertion" were developed, and a system of production costs and cost indicators was developed. It was recommended to include working accounts related to the cost of production in the working accounts plan in the organizations transitioning to IFRS and accounting developments related to the connections of these accounts. Based on the requirements of international standards, it was proposed to include other overhead costs, i.e. sales costs, in the cost of finished goods if they are related to the movement of inventories (in cases not related to the sales process). Keywords: manufacturing costs, product cost, cost of convertion, non-full cost, full cost, other overhead, manufacturing overhead. Кириш. Ахборотларнинг ҳажми ва оқимининг кенгайиши, ишлаб чиқаришнинг ривожланиши ҳамда иқтисодиётнинг глобаллашуви, атроф-муҳитни ҳимоя қилиш ва экологик масалалар янгича ёндашувларни талаб этмоқда. Ишлаб чиқариш линияларининг кенгайиши янги турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқаришга олиб келди. Бу эса таннархни маҳсулотлар ўртасида тақсимлаш техникаси (методлари)ни такомиллаштиришни талаб этади. Иқтисодиётнинг глобаллашуви рақобат муҳитини кенгайтирди, бу эса аниқ, долзарб ва ўз вақтида тақдим этиладиган ахборотларга бўлган талабни кучайтирди. Ушбу талаблар ўз навбатида ишлаб чиқариш жараёнини замонавий усулларда ҳисобга олиш, маҳсулот таннархини аниқ ва ишончли ҳисоб-китоб қилиш, қиймат занжирининг ҳар бир босқичида қайта ишлаш қийматини ҳисобга олиб боришни тоқозо этади. Бугунги кунда ишлаб чиқариш жараёнида маҳсулот таннархини ҳисобга олишда қандай муаммолар мавжуд? Амалда бўлган “Харажатлар таркиби тўғрисидаги” Низом 1999 йил қабул қилинган. Халқаро стандартларга ўтилгандан кейин ушбу ҳужжатни янги таҳрирда қабул қилиш зарурияти мавжуд деб ҳисоблаймиз. Амалдаги тартибни 2- сон БҲХС “Захиралар” стандарти талабларига мувофиқлаштириш керак. Амалда бўлган “харажатлар ҳисоби ва маҳсулот таннархини калькуляция қилиш” тушунчаси, 1 С бухгалтерия ҳисобида ўрнатилган маҳсулот таннархини калькуляция қилиш ва умумишлаб чиқариш харажатларини таннарх объектларига тақсимлаш услубиёти эскирган. Ишлаб чиқариш харажатлари ва таннарх тўғрисида ҳисобот таёрланмайди. Счётлар режасида ишлаб чиқариш харажатлари ва таннархни ҳисобга олишга мўлжалланган счётлар халқаро стандартларга мувофиқ захиралар таннархи кўрсаткичларига мувофиқ келмайди. Ушбу масалаларни ҳал қилиш мақсадида қуйидаги ишларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ ҳисобланади: Замонавий костинг тизимларини, жумладан жараёнли, буюртмали ва стандарт костингни жорий қилиш давр талаби ҳисобланади; Халқаро стандартларга мувофиқ равишда маҳсулот таннархи захираларнинг харид таннархи, қайта ишлаш таннархи ва бошқа устама харажатлардан ташкил топишини ҳисобга олиш лозим; Устама ишлаб чиқариш харажатларини маҳсулот таннархига тақсимлашнинг “сабаб-оқибат” мезонлари асосида амалга ошириш. 221 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, iyun www.sci-p.uz Албатта замонавий таннарх ҳисоби ва костинг тизимларининг жорий этилиши таннарх устидан назоратни кучайтиришга, харажатларни оптималлаштириш ва таннархни камайтириш имкониятларини очиб беради. Президент Мирзиёев (2020) “Саноат корхоналари бошқарув тизимида муаммолар бор. Маҳсулотлар таннархини тушириш керак. Бу рақобат муҳитини яратишнинг муҳим асосидир”— деб таъкидлаганидек, таннархга доир ахборотлар бизнесни бошқаришнинг муҳим механизмига айланади. Юқоридаги ҳолатлардан хулоса қилиш мумкинки, илғор хорижий тажрибаларни тадқиқ этиш, ишлаб чиқариш жараёнида қайта ишлаш қийматининг шаклланиши, захиралар таннархи кўрсаткичларига мувофиқ равишда бухгалтерия счётларини жорий этиш ва юритиш, бухгалтерия ёзувлари ва ҳисоботларини такомиллаштириш долзарб масалалар ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Бизнинг фикримизча, “ишлаб чиқариш харажатлари”, “қайта ишлаш таннархи”, “маҳсулот таннархи” тушунчаларини тадқиқ қилиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Соҳага доир адабиётларда ушбу тушунчаларга берган таърифлар билан танишиб чиқайлик. Бизнинг амалиётимизда жорий қилинган тартибни мутахассис Ахмедова (2018) қуйидагича баён қилади: “ҳар бир қайта ишлов бериш натижасида оралиқ маҳсулот (ярим тайёр маҳсулот) олинади, у кейинчалик ишлов бериш учун технологик занжир бўйича берилиши ёки четга сотилиши мумкин. Тегишинча, қайта ишлов берилишига қараб, уларнинг ичида эса калькуляция моддалари ва маҳсулот турлари бўйича харажатлар ҳисоби юритилади. Бевосита харажатлар – ҳар битта қайта ишлов бўйича, билвосита харажатлар эса цех, ишлаб чиқариш, умуман корхона бўйича, кейинчалик қабул қилинган базага мувофиқ тақсимланган ҳолда ҳисобга олинади.” Азимова, Сайдазимова (2022) “Корхоналар фаолият юритиши жараёнида моддий ва пул харажатларини сарфлайди. Корхонанинг умумий харажатлари ичида ишлаб чиқариш харажатлари энг катта салмоққа эга. Ишлаб чиқариш харажатлари мажмуаси корхонага маҳсулот ишлаб чиқариш қанчага тушишини кўрсатади, яъни маҳсулотнинг иш