Социальная природа бухгалтерского учета: проблемы и противоречия

Аннотация

The study examines the problems and contradictions of the social nature of accounting based on foreign experience. An author's approach has been formed as a result of the study of social accounting research by economists. The views of the representatives of the sociological direction of the scientific school of accounting are analyzed in detail. There are also scientifically based conclusions that reveal the essence of the social nature of accounting based on a study of the economic literature. Keywords: social nature, social responsibility, sociological direction of accounting, social environment, social impact, social significance, social accounting. Кириш Ҳаммамизга маълумки, мамлакатимизда Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси ишлаб чиқилди. Мазкур Тараққиёт стратегияси доирасида амалга ошириладиган энг устувор вазифаларга Сайланган Президент Шавкат Мирзиёев инагурация маросимида сўзлаган нутқида батафсил тўхталиб ўтди. Унда, жумладан, “Эркин фуқаролик жамиятини ривожлантириш орқали халқпарвар давлат барпо этиш, инсон қадр-қиммати ва унинг қонуний манфаатларини таъминлашга қаратилган кенг кўламли ислоҳотларимиз янги поғонага кўтарилади. Бу борада миллати, тили ва динидан қатъи назар, юртимизда яшаётган ҳар бир фуқаронинг, 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 63 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil бутун ҳалқимизнинг фаровонлигини таъминлашга хизмат қиладиган “Янги Ўзбекистон – халқчил ва инсонпарвар давлат” ғоясини амалга оширишга алоҳида эътибор қаратамиз”[1], - деб таъкидлади. Ушбу вазифаларни ҳал қилишда бухгалтерия ҳисобини ҳам ўзига хос роли мавжуд. Чунки, бухгалтерия ҳисобида шакллантирилган ижтимоий йўналтирилган ахборотлардан фойдаланиб жамиятнинг барча аъзолари ўз ҳуқуқларидан фойдалана олади. Шундай қилиб, бухгалтерия ҳисоби ходимлар, давлат ва жамият манфаатларини ҳимоя қилиш воситаси бўлиб хизмат қилиши мумкин ва аслида шундай бўлиши ҳам керак. Aхборот-назорат тизими сифатида бухгалтерия ҳисобининг вазифаларидан бири жамиятда ижтимоий онг ва ижтимоий адолатнинг уйғотишдир, чунки бухгалтерия ҳисоби доимо ўзгариб турадиган ижтимоий эҳтиёжларга мос бўлиши учун такомиллаштирилади. Ушбу муаммони ҳал қилишда бухгалтерия ҳисобининг ижтимоий табиати муаммолари ва қарама-қаршиликларини бизнеснинг ижтимоий масъулияти концепцияси асосида аниқлашга комплекс ёндашиш асос бўлиб хизмат қилади. Биринчидан, бизнеснинг ижтимоий масъулиятига корхона ходимларига қаратилган чора-тадбирлар ва мулкдорларга корхонада фойда келтирадиган операциялар сифатида қаралади. Юқорида санаб ўтилган субъектларнинг барча эҳтиёжларини қондириш ҳамда уларнинг зиддиятли манфаатларини мувозанатлаш учун бухгалтерия ҳисобида услубий ва амалий тавсияларни ишлаб чиқиш зарур. Уларнинг қўлланилиши мулкнинг талон-тарож қилиниши ва самарасиз ишлатилишини олдини олиш орқали мулкдорларнинг мулки бутлигини сақлаш ҳамда кўпайтиришни ўз вақтида аниқлашни таъминлашга ёрдам беради ва фойдани кўпайтириш учун ҳақиқий захираларни излаб топиш имкониятини яратади. Ижтимоий масъулиятли фаолиятни ҳисобга олиш билан боғлиқ масалалар хусусан АҚШда гарчи хўжалик юритиш амалиётида 1960-йилларнинг охирида кўтарилган бўлса-да, иқтисодчи олимлар томонидан ХХ асрнинг 70-йилларидан бошлаб фаол тадқиқ этила бошланган. ХХ асрни 80-йилларида бу масалалар бироз ўз аҳамиятини йўқотди ва 90- йиллардан бошлаб яна фаол ўрганила бошланди. ХХI асрга келиб эса тадқиқотлар икки баробар кўпайди ва бу қисман экологик онгни ошиши ҳисобига ҳам юз берди. Бу холат бугунги кунда ижтимоий масъулият фаолияти ҳисоби назарияси, услуби ва ташкил этилиши тўлиқ шакллантирилмаганлигини кўрсатади. Иқтисодчи олимларнинг қарашлари кўпгина жиҳатлари билан фарқ қилади, лекин бухгалтерия ҳисобини ривожлантириш концепциясини янада такомиллаштиришда уларнинг ёндашувларини таҳлил қилиш ва инобатга олиш зарур. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили ХХ аср бухгалтерия ҳисоби илмий мактаби ривожланишининг социологик йўналиши вакиллари Н. М. Бедфорд, А.Белкаои, Ф. А. Бимс, М. Добия, В. Кнапп, Р. Ликерт, А. Ч. Литтлтон, М. Р. Мэтьюс, М. Х. Б. Перера, A. Раппапорт, Ж. Ришар, Я.В. Соколов, П. Е. Фертих, Ш. Хамид, Р. Хермансон, B.К. Циммерман ҳисобланади. Мамлакатимиз бухгалтерия ҳисобида ижтимоий масалалар асосан дарсликлар ва ўқув қўлланмаларда турли хил ижтимоий суғурта жамғармалари ва Пенсия жамғармаси билан ҳисоб-китоблар, шунингдек ишлаб чиқаришга хизмат кўрсатиш харажатлари счетларида акс эттириш методикаси сифатида ёритилган. Олимларнинг асарларида бухгалтерия ҳисобининг ижтимоий жиҳатлари билан боғлиқ айрим 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 64 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil масалалар кўриб чиқилган. Хусусан, бухгалтерия ҳисобининг ижтимоий фан сифатидаги аҳамияти профессор Ф.Ф. Бутинец томонидан тадқиқ этилган [2]. Бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботнинг катта ижтимоий аҳамиятига эга эканлигини профессор М.С.Пушкарь ҳам таъкидлаган. Унга кўра, “иқтисодий фаолия