Механизмы совершенствования системы международных закупок на предприятиях автомобильной промышленности

Аннотация

This article provides practical suggestions for improving of international and local level sourcing processes in enterprises which are operating in our automotive industry, which is one of the locomotives of our economy. By implementing these proposals, first of all, it will be chance to achieve efficiency, such as reducing foreign currency exchange costs for imported products, saving a certain amount of money. Moreover, cooperative relation will be developed between local manufacturers and it leads to the formation of competitive prices of products. Keywords: global purchasing, centralization, direct and indirect purchasing, sourcing process, proactive and reactive approach Кириш Бугунги кунда республикамизда олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотлар самараси натижасида кўплаб янги ташкил этилаётган ишлаб чиқариш корхоналарни кўришимиз мумкин. Президент Шавкат Мирзиёев жорий йилнинг 13 январь куни машинасозлик тармоғини трансформация қилиш ва соҳада рақобатни ривожлантириш масалалари бўйича йиғилиш ўтказди [1]. Йиғилишда автомобилсозлик мамлакатимиз иқтисодиётининг етакчи йўналишларидан бўлиб, саноатдаги улуши 11 фоизни ташкил қилиши, шу билан бирга, ҳисоб-китобларга кўра, ушбу соҳада ишлаб чиқаришни бир неча баробар ошириш имконияти борлиги айтиб ўтилди. Бор имкониятлардан самарали фойдаланиш, истиқболда самарали ҳарид механизмларини жорий этиш орқали импорт маҳсулотлар қийматларини камайтириш, муқобил етказиб берувчилар билан жорий нархлар юзасидан музокалар олиб бориш каби чора-тадбирлар амалга 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 196 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil ошириш орқали давлат раҳбари томонидан қуйилган вазифаларни самарали тарзда амалга ошириш мумкин бўлади. Ҳарид тизими бугунги кунда барча ишлаб чиқариш корхоналарининг артериал қон томирларидан ҳисобланади. Яъни, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг дастлабки ҳомашёларидан тортиб, то ишлаб чиқариш дастгоҳларини бутловчи қисмларигача, қадоқлаш материалларигача ҳарид қилинади. Бунда кичик хатолик ёки нотўғри қарор катта қийматда йўқотишларга олиб келиши мумкин. Халқаро ҳаридларни амалга ошириш жараёнида қуйидаги муаммо вазиятлар юзага келади: - техник топшириқ (рус тилида техническая задания) яъни сотиб олиниши режалаштирилган маҳсулот(лар) учун талабномани тўғри, тўлиқ ва батафсил ёритилмаслиги; - етказиб берувчилар рўйҳатини тўлиқ тузилмаслиги; - олинган тижорий таклифларни тўғри текширмаслик; Мазкур мақолада автомобил бутловчи қисмларини ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг ҳалқаро ҳарид тизимидаги юқорида қайд этилган муаммоли вазиятларни бартараф этиш учун самарали стратегияларни татбиқ этиш масалалари кўриб чиқилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ушбу мақолада халқаро ҳарид механизмлари бўйича ҳорижий нашриётларда чоп этилган илмий мақолалар, “Ўзавтосаноат” АЖ тизим корхоналарининг ҳаридлар бўйича статистик маълумотлар ҳамда турли иқтисодий адабиётларнинг таҳлил усулларидан фойдаланилган. Бунда турли хилдаги ҳаридларни амалга ошириш феноменлари ҳамда стратегиялари бўйича илмий изланиш олиб борилган. Халқаро ҳарид масалалари бўйича П. Баилй, В. Фармер муаллифлигидаги ҳарид принциплари ва менежменти китобида ҳарид тушунчасига “Ҳарид бу керакли маҳсулотни керакли вақтда, керакли миқдорда ва керакли манбаадан тўғри нархларда сотиб олиш” деб таъриф беради [2]. Ушбу китобда халқаро ҳарид масалалари ҳамда таъминот тизимининг стратегик аҳамияти ва самарали бошқарув методикалари батафсил ёритиб берилган бўлиб, ҳаридларни амалга оширишда маҳсулот ёки хизматни ҳарид қилиш учун режалаштирилган нархда таклиф этаётган сотувчиларни топиш бўйича мақбул ҳаракатлар кетма-кетлигини тузиш амалиёти ҳақида назарий маълумотлар ҳамда амалий кейслар берилган. А. Ниллсон ўзининг магистрлик диссертациясида жаҳонга машҳур Икеа компаниясининг халқаро ҳаридларни амалга оширишда “ҳарид категориялари” тушунчасини батафсил ёритиб берган. Бунда йирик ва кичик ҳажмда ҳаридларга турли хилда ёндашувлар берилган [3]. С. Кохен ва Ж. Роуссел ҳаммуаллифлигидаги стратегик таъминот тизими менежменти китобида жаҳоннинг энг йирик дистрибуюциялар тизимига эга бўлган АҚШнинг мудофаа тизими, General Motors ҳамда SEAGATE корпорацияларининг ҳарид ва таъминот механизмлари ҳақида назарий тушунчалар берилган [4]. Бундан ташқари Бразилиянинг Сан Пауло Университети олимларини “Лойиҳа бошқарувида ҳарид аспектлари” номли илмий мақоласида халқаро ҳарид масаласига ўзгача ёндашув, яъни танлов мезонларининг муҳимлиги, таъминотчилар интеграцияси ва ҳарид динамикаси каби жиҳатларни кузатиш мумкин [5]. Амалий бизнес ва иқтисодий тадқиқот халқаро журналида “Таъминот тизимини бошқаришда стратегик ҳарид: самарали ҳарид учун 7 та амалиёт” мавзусида Таиланднинг Бурапха университети профессори А. Сувиттаватинг 32 та кичик тадбиркорлик субъектларидан олинган маълумотлари асосида статистик тадқиқот ўтказади [6]. Ушбу тадқиқот натижасида самарали ҳарид туфайли юзага келадиган ижобий факторлар ҳақида ижодий маълумотлар берилган. 5/2021 (№ 00055)