Совершенствование системы показателей инновационного развития агропромышленного комплекса Узбекистана

Аннотация

The article is aimed at solving the problem of measuring and assessing the innovative activity of regions, enterprises by improving the system of indicators of innovative development of the Republic of Uzbekistan. To achieve this goal, general scientific methods were used, such as analysis, comparison, scientific observation. The study revealed an inability to measure innovation, difficulty in interpretation, and problems with understanding the meaning of the term “innovation”. Key words: innovation, innovative development, agricultural sector, region, indicators of innovative development. Кириш Ўзбекистон иқтисодиёти тармоқлари ва соҳаларини жадал ривожлантириш илмий-инновацион салоҳиятдан кенг фойдаланишни кўзда тутади. Шу орқали иқтисодиётга замонавий технологияларни кенг жорий этилиши Ўзбекистонни жадал ривожлантиришнинг муҳим шарти ҳисобланади. Шуни ҳисобга олганда илғор инновацион ғоялар, илмий ишланмалар ва технологияларга асосланган рақобатбардош маҳсулотлар турларини кенгайтириш борасидаги чора-тадбирларни зарур даражада олиб боришни тақозо этади. Шу нуқтаи назардан, илмий-инновацияларни ривожланишини баҳолаш, ўлчаш рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқаришда асосий ўрин тутади. Ушбу ҳолатни ҳисобга олганда, инновацияларни ривожланиши билан боғлиқ соҳаларни лозим даражада мувофиқлаштириш, бу борадаги биринчи навбатдаги мақсад ва вазифаларни бажаришга имкон беради. Ҳозирги кунда мамлакатимизда қабул қилинган инновацияларни ривожлантириш стратегиясини амалга оширишнинг институционал, ҳуқуқий- норматив ҳужжатлари ишлаб чиқилган. Бу Ўзбекистонни 2030 йилга келиб Глобал 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 161 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil инновацион индекс рейтинги бўйича жаҳоннинг 50 та илғор мамлакати қаторига киришига имкониятлар яратади. Ушбу кўп қиррали ва ўта мураккаб масалани ҳал этиш инновацион фаолият индикатор (кўрсаткич)ларининг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилиш, таққослаш, уларни баҳолаш ҳамда ўлчашни талаб этади. Аммо, тадқиқотлар кўрсатадики, инновациялар қийматини ўлчаш ва амалда уларни баҳолаш мураккаб жараёнлардан ҳисобланади. Шуларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу тадқиқотда иқтисодиёт тармоқ ва соҳаларида хусусан, аграр секторда инновацион фаолият самарадорлиги тизими кўрсаткичларини таҳлил қилиш, ўрганиш ва баҳолаш мақсад қилиб қўйилган. Шуларни ҳисобга олиб, тадқиқот вазифалари сифатида, инновацион тизимлар самарадорлигини баҳолашнинг турли усуллари таҳлил қилинади; уларда қўлланиладиган асосий кўрсаткичларни ажратиб кўрсатиш ва умумлаштириш; инновацияларнинг ўзига хослигини, уларнинг ҳар бирининг афзалликлари ва камчиликлари кўрсатилади; уларни бирлаштиришга ҳаракат қилинади. Aграр сектор соҳасида инновацион ривожланиш кўрсаткичларидан фойдаланиш хусусиятларини аниқлашга, соҳадаги инновацион фаолиятнинг статистик ҳисобига алоҳида эътибор қаратиш лозим ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодиёт ва унинг тармоқларини инновацион ривожлантириш муаммоларига кўплаб хорижий ва Ўзбекистон тадқиқотчиларининг илмий ишлари бағишланган. Улар тадқиқотларида асосий эътибор инновацияларни мазмун моҳияти, уларни харажатлар нуқтаи назаридан ўлчаш ҳамда самарадорликни баҳолаш усулларига қаратилган. Ушбу йўналиш билан боғлиқ масалалар Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармонлари, Вазирлар Маҳкамаси қарорлари, қонунчилик ҳужжатларида ўз аксини топган ва уларда инновацияларни ривожлантиришнинг устувор мақсад ва вазифалари асослаб берилган [1, 2, 3, 10]. Аграр сектор тармоқларида инновацион фаолиятни юритиш ва уни ривожлантириш Россиялик олимлардан И.Г.Ушачев [5], В.В.Киселёв [7], О.В.Мамай [8] ва бошқа олимлар ишларида қайд этилган [9]. Тадқиқот методологияси Тадқиқотда аграр соҳани янада ривожлантиришнинг асосий шарти сифатида тармоқда рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чиқариш ва уларни экспорт қилиш салоҳиятини янада ошириш зарур. Шу билан бир вақтда бундай маҳсулотларни кўпайтириш нафақат сифатини, балким янги турдаги маҳсулотларни яратиш ва уларни қайта ишлаш тармоқларини инновацион йўлларини кенгайтиришни талаб этади. Бу ўта мураккаб, кўп босқичли жараён сифатида ҳисобга олиниши керак. Шуни ҳисобга олганда ушбу жараённи ўзаро бир-бирига боғлиқ иқтисодий ҳаракат деб қараш лозим. Демак, инновациялар рақобатга бардошли маҳсулотларни яратишга олиб келиши керак. Бунда яратилган инновацияларнинг самарадорлигини улар қийматини ўлчаш орқали баҳолаш мумкин. Аммо амалиётда инновацияларни яратиш, уларни жорий этиш ҳамда корхона ва ташкилотларга тарқатиш ишлари маълум харажатларни талаб этади. Методологик жиҳатдан аграр соҳада инновацияларни ривожлантириш ана шу харажатларни ўлчаш ва уларни баҳолашга асосий эътибор қаратилиши зарур. Шуни ҳисобга олганда, аграр секторда инновацион жараён босқичларини (инновацияларни яратиш, уларни товар ишлаб чиқарувчилар томонидан тарқатилиши ва ривожланиши) ва самарадорликнинг асосий турларини (иқтисодий, технологик, ижтимоий ва атроф-муҳит) баҳолашга асосий эътибор қаратиши лозим. Иннова