Анализ влияния инвестиционной среды на экономическое развитие и сопутствующих факторов

Аннотация

This article examines and analyzes the role of investment and banks in economic development, as well as international experience in this area. It also analyzes the factors affecting the investment climate, shows their interrelationships and suggests directions for the effective use of investments. In addition, a detailed analysis of the measures taken to improve the investment climate in Uzbekistan and the investments made, as well as proposals to improve the investment climate and increase their efficiency were developed. Key words: Investment, investor, investment environment, industry, banking, credit, risk, cost, profit, technology. Кириш Жаҳон тажрибасидан маълумки, ривожланаётган давлатлар ижтимоий- иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишда кредитлаш ва инвестициялар сиёсатининг асосий йўналишлари сифатида тижорат банкларининг инвестициявий фаоллигини янада ошириш, кредитлаш амалиётини кенгайтириш учун мустаҳкам асос яратиш 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 96 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil ҳамда тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этиш ва уларни ҳимоя қилишдаги муносабатларни ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштириш бўйича самарали инвестиция сиёсатини амалга оширишга ҳаракат қиладилар. Табиийки, ривожланаётган мамлакатларда ҳамма корхоналар ҳам молиявий жиҳатдан барқарор эмас. Кўпчилиги ўз фаолиятини бошлаш ёки кенгайтириш учун имтиёзли кредитлар ва инвестицияларга муҳтож бўлади. Бу ўз-ўзидан тушунарли, аммо капитал маблағларсиз тадбиркорлар ривожлана олмайди ва бу ерда банклар, хусусан тижорат банклари корхоналар фаолиятида муҳим рол ўйнайди. Шунингдек, корхона ёки бизнес ташкил этилгандан сўнг, уларда айланма капитални шакллантириш, илғор хорижий мамлакатлар техника-технологияларини ўзлаштиришда эса хорижий инвесторлар ҳамкорлиги муҳим саналади. Чунки, маҳаллий банклар тадбиркорга фақат пул кўринишида капитал инвестиция тақдим эта оладилар. Ривожланган мамлакатлар инвесторлари эса ўз мамлакатларида мавжуд сўнги авлод технологиялар ҳамда бизнес юритишнинг инновацион амалиётлари (технологик инновациялар)ни ҳам олиб келиши мумкин. Бу эса ёш ва тажрибасиз давлатларнинг иқтисодий ривожланишига катта имкониятлар яратади. Буларнинг барчаси танланган тадқиқот мавзусининг долзарблиги ва ушбу йўналишда изчил илмий тадқиқотлар олиб боришни тақозо этмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Умуман олганда, инвестициялар ҳам бошқа ҳар қандай маҳсулот ёки хизмат сингари, талаб ва таклифнинг асосий қонунларига риоя қилиши кузатилади. Ушбу нуқтаи назардан қараганда, молиявий ресурсларнинг етишмаслигини қуйидаги учта имкониятлардан бири билан боғлаш мумкин: таъминот етишмаслиги, талаб етишмаслиги ёки ҳар иккала ҳолатда [3]. Шунингдек, макроиқтисодий муҳитга нисбатан инвестицион муҳитни таҳлил қилиш қуйидагиларни ўз ичига олади: ялпи талабнинг аҳамияти ва кичик корхоналарни ривожлантириш учун макроиқтисодий сиёсатнинг ролини баҳолаш; кичик кўламли сектор учун кредит берадиган турли расмий сектор ва норасмий сектордаги кредит ташкилотларининг ўрни ҳамда кичик корхоналарни менежмент, техник ва маркетинг маълумотлари билан таъминлаш бўйича реклама сиёсатининг аҳамияти шулар жумласидандир. Ички омилларга келсак, инвестицияларни танлаш; иш билан таъминлаш; қатъий даражадаги кўрсаткичлар ва самарадорлик; капитал таркиби ва бошқарув учун мулкчилик ҳамда рағбатлантирувчи тузилмалар кабилар ҳисобга олинади [4]. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, юқоридаги каби ҳолатлар минтақалар бўйича таҳлил қилинганда бир-биридан кескин фарқлар кузатилган. Масалан, Осиё саноат корхоналари ва Америка саноат корхоналари ўртасида сезиларли фарқни кузатиш мумкин. Осиё саноат корхоналари ишлаб чиқариш ва молиявий операцияларнинг ўсишига, молиявий таъсир даражаси пастроқ бўлган маблағларни тўплашга ва яратишга мослашган, Америка корхоналари эса молия фаолиятига ҳаддан ташқари боғлиқликни намоён этадилар [5]. Саноат корхоналарини молиялаштиришда универсал банклар ва саноат компаниялари ўртасидаги яқин алоқалар Германия иқтисодиётининг ўзига хос хусусияти сифатида қаралади ва Германия саноатлашувида муҳим рол ўйнади [6]. Универсал банкларнинг афзаллиги шундаки, улар молиявий хизматларнинг барча 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 97 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil турларини таклиф қилишади [7], яъни, универсал банклар кўпроқ диверсификацияланган. Уларнинг фаолияти, мижозлари ва ставкалар ҳамда пуллик асосида даромад манбалари аралашмаси янада кенгроқ. Шунинг учун улар ўзларининг хавф-хатарларини турли хил фаолиятлар бўйича тарқатиш орқали самарали бошқариш имкониятига эга. European banking federation маълумотларига кўра, умумжаҳон банклари молиявий инқирозга учраган зарарлар умумий активларга нисбатан энг паст нисбати универсал банкларда (1,2 %) кузатилган бўлса, ундан кейин ўринларни инвестицион банклар (2,2 %) ҳамда тижорат банклари (3,1 %) эгаллаган. Корхоналарга сармоя киритиш минтақалар б